Bəzi şəhərlər görüşlər üçün fon olur, digərləri isə gündəliyi dəyişir. 7-8 iyul 2026-cı il tarixlərində Ankara məhz ikincidən oldu. Formal olaraq, 2004-cü il İstanbul sammitindən sonra Türkiyənin ev sahibliyi etdiyi ikinci Şimali Atlantika Alyansının 36-cı Zirvə Görüşünə Ankara ev sahibliyi etdi. Əslində bu, bir neçə gərginlik xəttinin - transatlantik, Avropadaxili və Qara dəniz - birləşdiyi bir vaxtda NATO-nun birliyi qorumaq qabiliyyətinin sınağına çevrildi.
Görüşün simvolizmini qaçırmaq çətin idi. Qərb paytaxtlarının onilliklər boyu "əlverişsiz müttəfiq" kimi qəbul etdiyi bir ölkə, Alyansın 32 üzv dövlətinin dövlət başçılarını və dəvət olunmuş ölkələrin nümayəndələrini qəbul etdi. Yekun bəyannamə NATO-nun Şimali Atlantika Müqaviləsinin 5-ci maddəsinə sadiqliyini bir daha təsdiqlədi, Rusiyanı bir daha uzunmüddətli təhlükəsizlik təhdidi kimi müəyyən etdi və Ukraynaya genişmiqyaslı maliyyə dəstəyi verməyə sadiq qaldı.
Dil təsirli görünür, lakin bu səviyyəli istənilən sammit yekun sənədin mətni ilə deyil, hərbi siyasətdə, təhlükəsizlik sistemində və müttəfiqlər arasındakı münasibətlərdə sonrakı dəyişikliklərlə qiymətləndirilir.
Gərginlik forum açılmamışdan əvvəl də hiss olunurdu. Türkiyə hakimiyyəti misli görünməmiş təhlükəsizlik tədbirləri tətbiq edərək, iyunun sonundan 10 iyula qədər Ankara əyalətində mitinqləri, nümayişləri və hər hansı kütləvi siyasi tədbirləri qadağan etdi. Zirvə Görüşündən bir müddət əvvəl İstanbul, Ankara və İzmirdə hərbi xərclərin artmasına və NATO-nun daha da genişlənməsinə qarşı etirazlar keçirildi.
Bu arada, Türkiyədə Alyansa qarşı şübhə uzun müddətdir ki, solçu müxalifətin müstəsna himayəsindədir. Bu, daha geniş ictimai tələbləri əks etdirir və bir daha Avro-Atlantik həmrəyliyinin hətta ev sahibi ölkədə belə nə qədər qeyri-müəyyən qəbul edildiyini nümayiş etdirir.
Türkiyənin rolu görüşün əsas mövzularından biri idi. Ankara üçün Zirvə Görüşünə ev sahibliyi etmək sadəcə diplomatik uğur deyil, həm də ölkənin regional təhlükəsizlik sistemindəki dəyişmiş statusunun təsdiqi idi. Son iki onillikdə Türkiyə xarici siyasəti tez-tez tərəfdaşlarını qıcıqlandıran bir müttəfiqdən NATO-nun cənub cinahındakı təhlükəsizlik arxitekturasını təsəvvür etməyin çətin olduğu bir dövlətə çevrildi. Eyni zamanda, onun möhkəmlənən mövqeyi qaçılmaz olaraq digər ənənəvi Qərb tərəfdaşları arasında narahatlıq doğurur və bu Yaxın Şərq perspektivi Ankara razılaşmalarına xüsusi bir təcililik qatır. Xüsusilə İsrail Vaşinqton və Ankara arasında hərbi-texniki əməkdaşlığın potensial inkişafını yaxından izləyir.
Türkiyə rəhbərliyinin son illərdə sərt ritorikası fonunda ABŞ və Türkiyə arasında hər hansı bir artan qarşılıqlı əlaqə Təl-Əvivdə bölgədəki mövcud güc balansına təhdid kimi qəbul edilir və Amerika diplomatiyasını mürəkkəb geosiyasi balanslaşdırma aktına çevirir.
Zirvə Görüşünün bu regional gərginliyi əsasən azaldan iqtisadi ölçüsü də az aşkar deyildi. Paralel müdafiə sənayesi forumunda NATO üzv dövlətləri və aparıcı sənaye şirkətləri ən azı 50 milyard dollar dəyərində müqavilələr və investisiya müqavilələri imzaladılar. Bunlara hava hücumundan müdafiə sistemlərinin inkişafı, dron əleyhinə texnologiyalar, birgə silah istehsalı və strateji nəqliyyat infrastrukturunun modernləşdirilməsi daxildir. Bir çox cəhətdən bu, Vaşinqtonun illərdir davam etdirdiyi kursun davamıdır. ABŞ Prezidenti Donald Tramp dəfələrlə Avropa müttəfiqlərini müdafiə xərclərinin kifayət qədər olmamasına görə tənqid edərək, bunun ÜDM-in 5 faizinə yaxınlaşdırılmasını tələb edib. Son zamanlar siyasi təzyiq kimi qəbul edilən şey tədricən uzunmüddətli maliyyə öhdəlikləri və konkret müqavilələr şəklində olur, ittifaq üzvlərini qırılması olduqca çətin olacaq iqtisadi əlaqələrlə bağlayır.
Lakin kommersiya və siyasi birlik nümayişlərinin arxasında ciddi fikir ayrılıqları qalmaqdadır. Zirvə Görüşü ərəfəsində Tramp müttəfiqlərini yenidən tənqid edərək Alyans daxilində münasibətlərin çox birtərəfli qaldığını iddia etdi. Bu cür açıqlamalar yalnız NATO-nun hazırkı birliyinin əsasən yalnız ortaq strateji maraqlar üzərində deyil, həm də üzv dövlətlərin milli prioritetləri arasında daimi kompromis axtarışı üzərində qurulduğunu təsdiqləyir.
Üstəlik, bu çat sadəcə Vaşinqton və Brüssel arasındakı mübahisədən daha dərindir. Avropanın özü bu gün monolit görünmür: məsələn, şərq cinahlarını gücləndirmək üçün çox şey qurban verməyə hazır olan Polşa və ya Baltikyanı ölkələrin mövqeyi Cənubi və Qərbi Avropa ölkələrinin praqmatik yanaşmasından kökündən fərqlənir. Sonuncu üçün Trampın ÜDM-in 5 faizi tələbi sadəcə bir rəqəm deyil, silah alışını maliyyələşdirmək üçün sosial proqramların azaldılmasını tələb edən ağır daxili siyasi böhranın xəbərçisidir. Növbəti sammitin Albaniyada keçirilməsi məsələsinin müzakirə mövzusu olaraq qalması Alyansın öz daxilində isə bu tələbin yerinə yetirilməsi ilə bağlı müzakirələrin davam etməsi də bunun əlamətidir.
Müttəfiqlərin maliyyə öhdəliklərini yerinə yetirməsi: bu Avropa fikir ayrılıqları mozaikası Alyansın Şərqi Avropa siyasət vektoruna birbaşa təsir göstərir. Hətta Ukraynaya dəstək məsələsində belə, maliyyə göstəricilərindən daha çox şeyə səbəb olan suallar qalmaqdadır. Müttəfiqlər Kiyev və Varşava arasındakı münasibətlərdəki gizli gərginliyi diqqətlə izləyir və Polşanın Qərbin hərbi yardım çatdırılması üçün əsas logistika mərkəzi kimi əhəmiyyətini qəbul edirlər. Eyni zamanda, ukraynalı və beynəlxalq ekspertlər getdikcə daha çox maliyyə vədləri ilə faktiki hərbi imkanlar arasındakı fundamental fərqə diqqət çəkirlər. Ayrılmış vəsaitlər təkcə hava məkanının qorunmasını təmin etmir: raketdən müdafiə mücərrəd milyardlarla bəyannamə ilə deyil, müasir silah sistemlərinin fiziki mövcudluğu və anbarlarda kifayət qədər tutucu qurğu ehtiyatı ilə müəyyən edilir.
Bu fonda NATO-nun müasir çağırışlara cavab vermək qabiliyyəti məsələsi xüsusi aktuallıq kəsb edir. Bir tərəfdən, Alyans müharibənin dəyişmiş təbiətinə əhəmiyyətli dərəcədə uyğunlaşma nümayiş etdirir. Pilotsuz texnologiyalara artan diqqət, hava hücumundan müdafiə sistemlərinə investisiyalar, genişlənmiş müdafiə-sənaye əməkdaşlığı və istehsal imkanlarının inkişafı müasir silahlı münaqişələrin təcrübəsini nəzərə almaq istəyini nümayiş etdirir. Digər tərəfdən, görünən uyğunluq hələ də ABŞ və onun Avropa müttəfiqlərinin strateji maraqlarındakı fundamental fərqləri, ayrı-ayrı dövlətlər arasında qarşılıqlı inamsızlığı və bir çox strateji qərarların hər bir ölkədəki dəyişkən daxili siyasi vəziyyətdən asılılığını gizlədir.
Ankara sammiti açıq şəkildə nümayiş etdirdi ki, NATO bu gün Alyansın həm tərəfdarları, həm də əleyhdarları tərəfindən tez-tez təsvir edilən monolit hərbi-siyasi blok deyil. Əksinə, bu, davamlı danışıqların, kompromislərin və qarşılıqlı güzəştlərin mürəkkəb, bəzən xırıltılı bir sistemidir. Türkiyə coğrafi və siyasi əhəmiyyətindən effektiv şəkildə istifadə etməklə mövqeyini gücləndirir. ABŞ eyni zamanda, müdafiə sənayesi üçün bazarları genişləndirərkən liderliyini qorumağa çalışır. Bu arada, Avropa dövlətləri artan hərbi xərclər, müttəfiqlər qarşısında öhdəliklər və sosial sabitliyə olan daxili tələbat arasında tarazlığı axtarmağa məcburdurlar.
Görüşün əsas nəticəsi təkcə qəbul edilmiş bəyannamələrdə və ya razılaşdırılmış maliyyə öhdəliklərində deyil. Ankara zirvəsi nümayiş etdirdi ki, Alyans artan daxili ziddiyyətlər və xarici təzyiq qarşısında belə razılaşmalara nail olmaq iqtidarındadır. Lakin sual qalır ki, Türkiyədə əldə edilən kompromislər hökumət karvanları yola düşən kimi aktuallığını itirəcək növbəti diplomatik sənəd kimi qalmaq əvəzinə, uzunmüddətli strategiyaya çevrilə bilərmi? Bu sualın cavabı 2026-cı ilin iyul ayının həqiqətən NATO tarixində dönüş nöqtəsi olduğunu, yoxsa növbəti dərin etimad böhranına gedən yolda sadəcə müvəqqəti dayanacaq olaraq qalacağını müəyyən edəcək.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov
