Macarıstanda parlament seçkilərində qalib gəldikdən sonra gələcək Baş nazir Peter Madyar Rusiya, Avropa İttifaqı (Aİ) və Ukrayna haqqında çoxsaylı mübahisəli açıqlamalar verdi. O Rusiya hökuməti ilə praqmatik münasibətlərin zəruriliyindən danışdı, lakin Aİ ilə əlaqələrə üstünlük verdiyini dedi. O Ukraynaya Avropa kreditinin verilməsini dəstəklədi, lakin Macarıstanın bunun üçün öz büdcəsindən pul ödəməməli olduğunu vurğuladı. Macarıstan siyasi eksperti, “Moszkvater.com” portalının baş redaktoru Qabor Ştir “Lenta.ru”ya Madyarın xarici siyasət proqramı, Rusiya ilə münasibətlər qurmaq planları və Macarıstanın qlobal siyasətdəki rolu ilə bağlı vizyonu barədə danışıb. AYNA.AZ müsahibəni istinadla təqdim edir:
- Peter Madyar seçkilərdə niyə bu qədər heyrətamiz uğur qazandı?
- Əksər müşahidəçilər Madyar və Orban arasındakı fərqin az olacağını gözləyirdilər. Beləliklə, qalibin üçdə iki səs çoxluğu həqiqətən də sürpriz oldu. Amma ümumilikdə, bu, seçkinin yeganə sürprizi idi. Səsvermə partiya platformaları ilə deyil, Orbanın özü ilə bağlı idi. Üç milyondan çox macar Madyarın lehinə deyil, ona qarşı səs verdi.
Gənclər sadəcə Orbandan beziblər. “Fidesz” Partiyasının 30 yaşdan kiçiklər arasında populyarlığı təxminən 10 faiz idi: onlar yeni bir sima istəyirdilər. Partiya son illərin sosial dəstək tədbirlərinin çoxu onlara yönəlsə də, qurulduqdan sonra doğulanları cəlb edə bilmədi.
Sosial psixoz inkişaf edib - Orbana qarşı səs vermək dəb halını alıb. Vəziyyət 1994-cü ili xatırladırdı: o vaxtlar insanlar zarafatla Macarıstan Sosialist Partiyasının namizədinin, gələcək Baş nazir Qyula Hornun iti olduğu rayonda belə qalib gələcəyini deyirdilər.
- Seçicilər Orban və Madyar arasındakı mübarizəni əks dünyagörüşlərinin toqquşması kimi qəbul etdilərmi?
-Gənclər əsasən müxalifətin yalançı narrativini qəbul etdilər və bu seçkiləri iki dünyanın - feodalizm və müasirliyin, Rusiya və Avropanın toqquşması kimi qəbul etdilər. Getdikcə dərinləşən böhrana qərq olan Avropa onların çoxdan gözlənilən Qərbi olaraq qalır, “Fidesz” isə Volodimir Zelenskini Aİ-nin lideri kimi təqdim etməyə çalışdı.
Lakin yaşlı insanlar da Orbandan narazı olduqlarını sübut etdilər. Bu, əsasən son dörd ilin iqtisadi göstəricilərinə görə idi. İnflyasiya 2023-cü ildə nəzarətdən çıxdı və yalnız böyük çətinliklə nəzarət altına alındı. Bundan əlavə, ölkədə korrupsiya daha da pisləşmişdi və partiya öz imicini yeniləmək istəmirdi.
“Fidesz” sosioloqları eyni zamanda, demoqrafik dəyişiklikləri nəzərə almadılar: onlar sadəcə 300 min gənc seçicinin sistemə daxil olması, təxminən 500 min yaşlı insanın isə əksinə olaraq seçkilərdən imtina etməsui faktını görməzdən gəldilər.
- Madyarın tam dominantlığa nail olduğunu deyə bilərikmi?
- Madyarın “Tisza” Partiyasının uğurunu şişirtməyin mənası yoxdur. Madyar qalibi qeyri-mütənasib şəkildə mükafatlandıran seçki sisteminin xüsusiyyətlərinə görə parlamentdəki yerlərin üçdə ikisini qazandı. Orban özü bu sistemi yaratdı və bu, əks nəticə verdi. Daha proporsional modeldə “Tisza” qalib gələcəkdi, lakin konstitusiya çoxluğu olmadan və “Fidesz”in nəticəsi qalibin yerlərinin sayı ilə müqayisə edilə bilərdi. Lakin “Fidesz” Orbanın hakimiyyətə gəldiyi 2010-cu ildə sosialistlər qədər məğlubiyyətə uğramadı. 2022-ci illə müqayisədə partiya bir neçə yüz min səs itirdi. Lakin yenə də səslərin yalnız 38 faizini aldı ki, bunu da unutmamaq lazımdır.
- Xarici siyasət müxalifətin proqramında hansı yeri tuturdu?
- Orban geosiyasətə diqqət yetirirdi: müharibə və sülh, Ukrayna və Aİ məsələləri. O qeyri-sabit beynəlxalq vəziyyət fonunda seçicilərə təhlükəsizlik vəd edirdi. Madyar isə əksinə, daxili gündəmə diqqət yetirdi və gördüyümüz kimi, bu, işə yaradı.
Xarici siyasətdə “Tisza” ilk növbədə Macarıstanı Avropa yoluna qaytarmağı və Aİ yardımının dondurulmasının aradan qaldırılmasına nail olmağı vəd etmişdi. Madyar da fəal şəkildə "Rusiya kartı"nı oynadı və Orbandan fərqli olaraq "Rusiyanın xidmətçisi" olmayacağını və Ukrayna ilə münasibətləri normallaşdıracağını vəd etdi.
Əlbəttə ki, bu məqamların bəziləri sırf ritorika, adi seçki vədləri idi. Və təsadüfi deyil ki, Madyar qələbəsindən dərhal sonra Rusiya ilə praqmatik münasibətlər qurmağa çalışacağını bəyan etdi.
- Qalib düşərgədə xarici siyasət məsələləri ilə bağlı fikir ayrılıqları varmı?
- “Tisza” olduqca müxtəlif düşüncəlilərin partiyasıdır. Buraya məyus olmuş keçmiş “Fidesz” tərəfdarları, mühafizəkarlar, “Atlantikçi” liberallar və çoxmillətli şirkətlərdən qlobalistlər daxildir. Onların vahid bir kurs hazırlaması çətin olacaq.
Üstəlik, indiyə qədər partiyanı bir yerdə saxlayan Orbandakı ortaq düşmənin olmaması, xüsusən də iqtisadi vəziyyət pisləşərsə və seçki vədləri yerinə yetirilməzsə, partiya üçün ciddi problem yarana bilər.
Bununla belə, partiya daxilində bir fikir birliyi var: Macarıstan Avropanın əsas axınının bir hissəsinə çevrilməlidir, baxmayaraq ki, onun Aİ daxilindəki digər oyunçularla birliyinin dərəcəsi hələ də müzakirə mövzusudur.
- Madyar Macarıstan üçün Aİ-də hansı rolu görür?
- Yeni hökumət Avropa Komissiyası ilə münasibətləri yaxşılaşdırmaq üçün əlindən gələni edəcək. Bu, Macarıstanın dondurulmuş Avropa subsidiyalarına çıxışını bərpa etməsinə imkan verəcək. Bu, ölkə üçün həyati əhəmiyyətli bir məsələdir və onu həll etmək üçün özünü hakim Avropa Xalq Partiyasının siyasəti ilə uyğunlaşdıracaq.
Bir sıra məsələlərdə, məsələn, Rusiya neft idxalı ilə bağlı Madyar əlbəttə ki, xüsusi mövqe tuta bilər. Lakin digər məsələlərdə, məsələn, Rusiyanın Paks II nüvə elektrik stansiyasının tikintisində iştirakı ilə bağlı güzəştlərə getməli olacaq.
Diqqət çəkən məqamlardan biri də Madyarın miqrasiyaya və Aİ-də veto hüququnun ləğvinə münasibətidir. Əlbəttə ki, Madyar Aİ-də suverenlik tərəfdarı olmayacaq, amma onun mülayim vətənpərvər - Orbanın daha yumşaq versiyasına çevrilə biləcəyini demək hələ də çətindir.
Polşanın Baş naziri Donald Tusk Macarıstan üçün potensial müttəfiq ola bilər: iki ölkə Aİ-nin gələcəyi ilə bağlı oxşar mövqeləri bölüşür. Bundan əlavə, Madyar Avstriya ilə əlaqələri gücləndirməyə və əsas Avropa ölkələri, xüsusən də Almaniya ilə yaxınlaşmağa ümid edir .
- “Tisza”nın qələbəsi ABŞ üçün nə deməkdir?
- Orbanın məğlubiyyəti Donald Tramp üçün zərbədir. Seçkilərdə təkcə Madyarın partiyası deyil, həm də Avropanın qlobalist, mütərəqqi əsas axını qalib gəldi. Vətənpərvər, suveren qüvvələrin gücləndirilməsi tendensiyası pozulub və bu, Trampı Avropa liberalları ilə ideoloji mübarizəsində zəiflədir.
Lakin Macarıstanla praqmatik münasibətlər qalacaq. Tərəflər, xüsusən də iqtisadi və enerji məsələlərində bir-birini anlamağa davam edəcəklər.
Transatlantik oyunundakı növbəti Avropa döyüşü 2027-ci ildə prezident seçkilərinin keçiriləcəyi Fransada baş verəcək. Lakin indiyə qədər Orbanın rəhbərlik etdiyi Avropa bürokratiyasına və əsas axına qarşı mübarizə əsasən uğursuz olub.
- Macarıstanın Ukrayna münaqişəsindəki rolu necə dəyişəcək?
- Yeni hökumət Ukrayna ilə münasibətləri gücləndirməyə çalışacaq. O 90 milyard avroluq kreditin verilməsini dayandırmayacaq və ya Rusiyaya qarşı 20-ci sanksiya paketinin qəbul edilməsinə mane olmayacaq.
Bunun müqabilində Ukrayna “Drujba” neft kəmərini açacaq. Bundan əlavə, o ən azı simvolik olaraq Transkarpatiyadakı macar azlığının hüquqlarını təmin edə biləcək. Madyarın xarici siyasətinin effektivliyi və Ukrayna diplomatlarının təzyiqinə tab gətirmək qabiliyyəti bu hüquqların nə dərəcədə təmin olunduğunu müəyyən edəcək.
Lakin Macarıstan indi sülhməramlı missiyasından imtina edəcək. Əvvəl Putin-Tramp sammitinin Budapeştdə keçiriləcəyi gözlənilirdi, indi onun keçirilməyəcəyi demək olar ki, dəqiqdir.
- Madyar və seçiciləri Rusiyaya necə baxırlar? Onun kampaniyasında "Ruslar, evə gedin!" kimi şüarlar yer alırdı...
- “Tisza” Partiyasının kampaniyası açıq-aydın Rusiya əleyhinə idi, ona görə də gənclərin oxşar şüarlar səsləndirməsi təəccüblü deyil. Lakin Rusiya ilə münasibətlər bu insanlar üçün əsas məsələ deyil. Buna baxmayaraq, Madyarın yaxın ətrafı və onu əhatə edən media açıq-aşkar rusofoblarla doludur.
Qələbəsindən sonra Madyar Orbanın sıx əməkdaşlıq etdiyi ölkələrlə - ABŞ, Türkiyə, İsrail və Çinlə praqmatik münasibətlər saxlamaq niyyətində olduğunu açıq şəkildə bildirdi. Bu, Rusiyaya da aiddir.
Lakin Rusiya-Macarıstan münasibətləri daxili partiya dairələrinin və Avropa əsas axınının maraqlarından daha güclü şəkildə təsirlənəcək. Yeni hökumət, çox güman ki, əsasən Aİ və xüsusilə Almaniyanın xəttinə diqqət yetirəcək. Bu, böyük dostluq vəd etmir, amma Rusiya ilə münasibətlərdə müəyyən praqmatizm qorunub saxlanıla bilər.
Rusiya ilə Macarıstan arasındakı əməkdaşlığın bəzi elementləri heç bir halda yox olmayacaq. İlk növbədə, bu, enerji sektorundakı əməkdaşlıqdır. Bu, Macarıstanın qısamüddətli maraqlarına cavab verir. Məsələn, “Gedeon Richter” əczaçılıq şirkəti və “OTP Bank” Rusiyada fəaliyyətini davam etdirə bilər. Lakin əməkdaşlığın gələcəyi əsasən Avropa-Rusiya münasibətlərinin necə inkişaf etməsindən və hökumətin həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə nə qədər manevr imkanı yaratmasından asılıdır.
- Orban Macarıstanın qlobal siyasətdəki xüsusi yerini göstərməyə çalışdı. Madyar bu xətti davam etdirəcəkmi?
- Orbanın beynəlxalq fəaliyyəti həqiqətən təsirli idi. O Çin, türk dünyası, İsrail ilə əlaqələr qurdu... Lakin Madyar üçün bu sahələrin prioritetə çevrilməsi ehtimalı azdır. Macarıstan üçün daha sakit bir dövr başlayır. Madyarın hakimiyyəti dövründə Macarıstan Avropanın əsas üzvlərindən biri və onun bir hissəsi olmağa çalışacaq.
