ABŞ və Ermənistan Azərbaycanı Ermənistan ərazisindən keçməklə Naxçıvan eksklavı ilə birləşdirəcək tranzit dəhlizi ilə bağlı ilk əsas detalları açıqlayıblar.

Dəhliz ABŞ tərəfindən idarə olunacaq. Sənəd ictimaiyyətə Vaşinqtonda ABŞ dövlət katibi Marko Rubio ilə Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyanın danışıqlarından sonra təqdim olunub.

ABŞ-Ermənistan sazişinə görə, İrəvan ABŞ hökumətinin nəzarətində olan xüsusi şirkətə “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu” (TRIPP) adlandırılacaq yol üzrə uzunmüddətli və müstəsna hüquqlar verəcək. Bu razılaşma ötən ilin avqustunda Vaşinqtonda əldə olunub.

Baş nazir Nikol Paşinyan və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ABŞ prezidenti Donald Trampın Ağ evdə ev sahibliyi ilə bir araya gəliblər. Üç liderin imzaladığı birgə bəyanatda bildirilir ki, Ermənistan Sünik vilayəti vasitəsilə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan eksklavı arasında maneəsiz əlaqəni təmin edəcək.

Rubio və Mirzoyan arasında aparılan danışıqlarından sonra TRIPP-in icra çərçivəsi açıqlanıb. Sənəddə deyilir ki, ABŞ-Ermənistan şirkəti tranzit dəhlizi boyunca dəmir yolu, avtomobil yolu, enerji təchizatı xətləri və digər infrastruktur obyektləri inşa edəcək, onlardan əldə olunan gəlirləri azı 49 il müddətində idarə edib toplayacaq.

“Ermənistan “TRIPP Development” şirkətində ABŞ-yə 74 faiz pay təklif etməyi, özünə isə 26 faiz pay saxlamağı nəzərdə tutur. Bu razılaşmanın əlavə 50 il müddətinə uzadılması, Ermənistan hökumətinin payının 49 faizə çatdırılması gözlənilir”, - səkkiz səhifəlik sənəddə deyilir.

Sənəddə o da vurğulanır ki, Ermənistanın TRIPP vasitəsilə ticarət və tranzit üzrə sərhəd nəzarəti və gömrük məsələləri üzərində tam səlahiyyəti olacaq.

“Ermənistanın sərhəd və gömrük əməliyyatları üzərində suverenliyi və yurisdiksiyası mütləqdir və müzakirə mövzusu deyil”, - sənəddə belə qeyd edilir.

Rubio Dövlət Departamentində Mirzoyanı qarşıladıqdan sonra mətbuata açıqlamasında oxşar təminatları dilə gətirib:

“TRIPP bir yandan Ermənistanı biznesə açır, onun iqtisadi rifahına imkan yaradır, digər yandan bu, Ermənistanın suverenliyinə heç bir şəkildə xələl gətirmir”.

Çərçivə sənədinə görə, “TRIPP Development” şirkəti işə özəl operatorlar cəlb edəcək, onlar müştəri ilə birbaşa təmas xidmətləri göstərəcək, sənədləri ilkin yoxlama üçün yığacaq, yüklərdən, fərdi səyahətçilərdən tranzit haqları toplayacaq.

Ermənistan rəsmiləri isə ölkənin bütün sərhəd və gömrük obyektlərində fiziki mövcudluğu saxlayacaq, son gömrük qərarlarını və rəsmiləşdirməni aparacaq, immiqrasiya nəzarətini təmin edəcəklər. Azərbaycanın bu marşrut boyunca insanlar və yüklərin Ermənistan sərhəd yoxlamalarından azad olunmasını tələb edirdi.

Paşinyan isə sentyabrda deyirdi ki, erməni zabitləri ilə azərbaycanlı səyahətçilərin fiziki təmasının olmaması üçün müasir texnologiyalardan istifadə olunacaq. İcra çərçivəsində qeyd edilir ki, sənədləşdirmə işləri elektron qaydada təqdim ediləcək və işlənəcək. İnsanlar, nəqliyyat vasitələri və yüklər üçün, o cümlədən Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında differensiallaşdırılmış prosedurların tətbiqi nəzərdə tutulur.

Qeyd edək ki, Azərbaycan tərəfi bu sənədlə bağlı rəsmi mövqeyini hələ açıqlamayıb. Lakin Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ötən həftə yerli telekanallara müsahibəsində bildirib ki, TRIPP elə Azərbaycanın 2020-ci ildə Qarabağ müharibəsindən bəri tələb etdiyi Zəngəzur dəhlizinə bənzəyir: “Onun adı fərqli ola bilər, amma mahiyyət dəyişmir”.

Ararat Mirzoyan və Marko Rubio tərəfindən elan edilən sənəd isə daha çox Ermənistan-ABŞ birgə müəssisəsi olan “TRIPP Development”in bir növ əsasnaməsini və ya fəaliyyət mexanizmlərini özündə əks etdirir.

Xatırladaq ki, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan hələ ötən ilin sonlarına yaxın “Tramp marşrutu”nun inşası və idarəedilıməsi ilə məşğul olacaq Ermənistan-ABŞ birgə şirkətinin yaradıldığını demişdi. Paşinyan bu şirkətin Ermənistan ərazisində qeydiyyatdan keçdikdən sonra fəaliyyətə başlayacağını açıqlamışdı.

Ermənistan tərəfinin məlumatına görə, birgə şirkətin, yəni “TRIPP Develeopment” in dövlət qeydiyyatına alınması mart ayına gözlənilir. Ararat Mirzoyan və Marko Rubio hələlik “Tramp marşrutu”nun yaradılması istiqamətində görüləcək işlərin bir qismini açıqlayıblar. Digər məsələlər isə görünür, müzakirə mərhələsindədir.

“İcra çərçivə”sindən aydın olur ki, “TRIPP layihəsi”nin keçdiyi nəqliyyat-tranzit dəhlizi autsorsinq prinsipi əsasında ABŞ-nin idarəçiliyinə verilir. Qeyd edək ki, 2025-ci il avqustun 8-də imzalanmış sənəddə marşrutun keçdiyi ərazinin 99 il müddətinə ABŞ-yə icarəyə verilməsi nəzərdə tutulur.

Lakin sonradan aparılan müzakirələr nəticəsində icra müddəti iki müddətə bölünüb. Birinci mərhələ ABŞ-Ermənistan şirkətinin dəhlizi 49 illiyə idarə etməsi razılaşdırılıb. İkinci mərhələdə isə idarəetmə müddəti 50 il müddətinə uzadıla bilər. Bu isə yəqin ki, 50 il sonra ABŞ tərəfinin layihəyə marağından və onun nə qədər rentabelli olmasından asılı olacaq.

Sənəddə diqqəti çəkən məqamlardan biri şirkətin idarəedilməsi və gəlirlər üzrə pay bölgüsü ilə bağlıdır. Əvvəllər ABŞ-nin 60 faiz, Ermənistanın 40 faiz pay bölgüsünə sahib olacağı haqda məlumatlar yayılsa da, sonra aparılan danışıqlarda sonradan fərqli razılaşma əldə edilib.

ABŞ-nin payı artırılaraq 74 faiz çatıdırılıb. Hələlik, 26 faizlə kifayətlənən Ermənistan əgər dəhlizin 50 il müddətinə idarə edilməsi ilə bağlı ikinci müqavilə imzalanarsa, 49 faiz pay say sahibi ola bilər.

Azərbaycanı daha çox maraqlandıran məsələ Zəngəzur dəhlizi ilə hərəkətin maneəsiz və təhlükəsiz keçidinin təmin olunması ilə bağlıdır. Yəni Azərbaycanın qərb hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respubalikası arasında vətəndaşlar, mallar və nəqliyyat vasitələri Ermənistan tərəfindən sərhəd-buraxılış və gömrük nəzarətindən keçmədən hərəkət etməlidir.

2025-ci il avqustun 8-də “Beynəlxalq Sülh və Rifah Naminə Tramp Marşrutu”nun yaradılması ilə bağlı Azərbaycan və Ermənistan arasında Vaşinqtonda imzalanmış razılaşmada bu şərt öz əksini tapıb. Rəsmi Bakı Azərbaycan vətəndaşları ilə Ermənistan hərbçilərinin birbaşa təmasda olmasını istəmir.

Ona görə də Nikol Paşinyan yoxlamaların fiziki təmas olmadan, yəni elektron şəkildə həyata keçirilməsini təklif edir. Ancaq təhlkəsizliyin təmin edilməsi prosedurları “İcra sazişi”ndə öz əksini tapmayıb.

Müşfiq Abdulla
“Cebheinfo.az”