“İran nadir bir sistem böhranı mərhələsinə daxil olub. Ölkənin yüzlərlə şəhərində baş verən etirazlar – sürətlə dəyər itirən milli valyuta, rekord inflyasiya və gündəlik yaşayışın ağırlaşması fonunda – artıq lokal iqtisadi narazılıq çərçivəsini aşaraq ümumi siyasi narazılığa çevrilib”.

Globalinfo.az xəbər verir ki, bu sözləri politoloq Rüstəm Tağızadə deyib.

Politoloq bildirib ki, mövcud etiraz dalğasını fərqləndirən əsas cəhət təkcə küçədəki kütləvi fəallıq deyil, bu proseslərin ABŞ və İsrailin davamlı regional təzyiqi, eləcə də Tehranın bahalı xarici siyasət ambisiyaları ilə kəsişməsidir:

“Onilliklər boyu İslam Respublikası özünü Qərbin təsirinə, İsrailin təhlükəsizlik narahatlıqlarına və Vaşinqtonun formalaşdırdığı qlobal nizama qarşı “müqavimət qalası” kimi təqdim edib. Lakin hər yeni etiraz dalğası rejimin ideoloji iddiaları ilə real idarəetmə imkanları arasındakı uçurumu daha da dərinləşdirir.

Dövlətin iqtisadi funksiyalarının ardıcıl sıradan çıxması, xüsusilə rialın faktiki olaraq kölgə maliyyə mexanizmlərinə sürüklənməsi dövlətin əsas idarəçilik alətləri üzərində nəzarətini itirdiyini göstərir.

Bununla belə, daxili narazılığın avtomatik şəkildə rejimi devirməsi ilə bağlı tezislər struktur reallıqları nəzərə almır. Amerikalı analitik Mayk Doranın da vurğuladığı kimi, davamlı etirazlar elita daxilində parçalanma və ya təhlükəsizlik strukturlarında çat yarada bilər, lakin etirazların özü hələ inqilab demək deyil.

Geosiyasi müstəvidə ABŞ və İsrail mürəkkəb balans dilemması ilə üz-üzədir. İsrail baxımından İranın regional proksi şəbəkələri (“Hizbullah”, HƏMAS və s.) ilə aparılan uzunmüddətli qarşıdurma Tehranın regional nüfuzunu zəiflədib və “toxunulmaz güc” mifini sarsıdıb. Bu proses İranı daha təcrid olunmuş və daxildən həssas vəziyyətə salıb.

Lakin İsrailin İran daxilində vətəndaş müharibəsi və ya tam xaos istədiyini düşünmək strateji baxımdan sadəlövhlük olardı. Belə bir ssenari nəzarətsiz zorakılıq, regional güclərin – Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və digərlərinin – prosesə cəlb olunması və ekstremist qruplar üçün boşluq yaranması deməkdir. Bu isə İsrailin uzunmüddətli təhlükəsizlik maraqları ilə ziddiyyət təşkil edir”.

R.Tağızadə deyib ki, ABŞ üçün də hesablamalar oxşardır:

“Vaşinqton İrandakı etirazçılara siyasi və ritorik dəstək versə də, açıq rejim dəyişikliyi strategiyasının risklərini yaxşı anlayır. Xaricdən yönləndirilmiş dəyişiklik İranı uzunmüddətli daxili münaqişəyə sürükləyə, regionu daha da destabilizasiya edə və ABŞ-ı nəzarət edə bilməyəcəyi proseslərin içinə çəkə bilər. Bu, Yaxın Şərqdə baş verənlərdən əldə olunan əvvəlki təcrübələrin dərsidir. Ona görə də həm ABŞ, həm də İsrail əsasən dolayı təsir alətlərinə üstünlük verir: elita şəbəkələrinə yönəlmiş sanksiyalar, diplomatik təcrid və İran cəmiyyətinin sosial-iqtisadi tələblərini önə çıxaran, lakin açıq şəkildə rejim dəyişikliyi çağırışı etməyən kommunikasiya strategiyası. Məntiq ondan ibarətdir ki, davamlı siyasi dəyişiklik yalnız daxili elita balansının dəyişməsi ilə mümkündür, xarici diktə ilə yox.

Tehran isə bu təzyiqləri suverenliyə təhdid kimi təqdim edir. ABŞ və İsrail tez-tez etirazların “xaricdən idarə olunduğu” iddiası ilə hədəf göstərilir. Bu, rejim daxilində səfərbərlik yaratsa da, dövlətlə cəmiyyət arasındakı uçurumu daha da dərinləşdirir və narazılığı açıq siyasi müstəviyə daşıyır.

Mühacirətdə olan simvolik fiqurların və diaspor fəallarının fəaliyyəti də bu mənzərəni mürəkkəbləşdirir. Onlar müxalifəti ruhlandıra bilsələr də, eyni zamanda rejimə etirazları “xarici layihə” kimi damğalamaq üçün arqument verir”.

Politoloq qeyd edib ki, bu mənzərədə Hörmüz boğazı və enerji amili İran böhranının strateji ölçüsünü dərinləşdirir:

“Dünya neft ticarətinin mühüm hissəsinin keçdiyi bu marşrut Tehranın əsas rıçaqlarından biri olsa da, daxili qeyri-sabitlik onun bu kartdan istifadəsini riskli edir. ABŞ və müttəfiqləri üçün daha real ssenari birbaşa qarşıdurma deyil, Hind okeanı və Ərəb dənizi xəttində dəniz təhlükəsizliyi, sığorta və logistika mexanizmləri üzərindən dolayı təzyiqin artırılmasıdır. Bu, İranın enerji gəlirlərini və regional manevr imkanlarını eskalasiyasız şəkildə daralda bilər.

Aydın olan budur ki, nə daxili etirazlar, nə də xarici təzyiq təkbaşına İranın gələcəyini müəyyən edə bilər. Həlledici amil bu iki prosesin elita hesablamaları və institusional davamlılıqla necə kəsişəcəyidir. Bu isə İranın daxili idarəçiliyini olduğu qədər, Yaxın Şərqin geosiyasi xəritəsini də yenidən formalaşdıra bilər”.