Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) İdarə heyətinin rəhbəri Məleykə Abbaszadə jurnalistlərə açıqlamasında bildirib ki, bu il ali məktəblərdə özəl əsaslı sifarişli yerlərin 90 faizinin dolacağı gözlənilir.

Bəs yerdə qalan 10 faiz yerlərin aqibəti necə olacaq?

Redaktor.az-a danışan təhsil eksperti Kamran Əsədov bildirdi ki, ali məktəblərdə ödənişli əsaslarla ayrılan yerlərin 90 faizinin dolacağı ilə bağlı Dövlət İmtahan Mərkəzinin İdarə Heyətinin sədri tərəfindən verilən proqnoz ilk baxışda uğurlu göstərici kimi təqdim olunsa da, əslində qalan 10 faizlik boşluq ciddi struktur problemlərini üzə çıxarır:

"Çünki bu boşluq sadəcə texniki rəqəm deyil, qəbul planlaşdırmasının qeyri-effektivliyinin, əmək bazarı ilə əlaqəsizliyin və ali təhsilin kütləviləşmə meyili fonunda keyfiyyətli idarəetmənin olmamasının nəticəsidir. Burada söhbət onlarla ixtisas üzrə minlərlə tələbə yerinin boş qalmasından, tədris resurslarının istifadəsiz qalmasından və təhsil müəssisələrinin maliyyə baxımından zərərə düşməsindən gedir.

Azərbaycan Respublikasının “Təhsil haqqında” Qanununun 14.2-ci maddəsinə əsasən, ali təhsil müəssisələrinin ixtisaslar üzrə qəbul planı əmək bazarının tələbatı nəzərə alınmaqla hazırlanmalıdır. Lakin bu prinsip faktiki olaraq illərdir nəzərə alınmır. 2024/2025-ci tədris ili üçün ali məktəblərə ümumilikdə 68 minə yaxın plan yeri ayrılıb ki, bunun da 45 faizi ödənişli əsaslara aiddir. Məhz bu ödənişli yerlərin təxminən 10 faizi, yəni təxminən 3 min yer boş qalacaq. Bu o deməkdir ki, minlərlə tələbə yeri üçün müəllim ştatı ayrılıb, maddi-texniki baza nəzərdə tutulub, lakin tələbə olmayacaq. Bu isə təhsilin planlaşdırılması baxımından həm iqtisadi, həm də idarəetmə resurslarının israfıdır".

Müsahibimizin sözlərinə görə, boş qalan yerlər əsasən kənd təsərrüfatı, balıqçılıq, meşəçilik, texniki peşə yönümlü və bəzi humanitar ixtisaslarda müşahidə olunur.

"Bu ixtisaslar üzrə iş bazarında tələbat ya çox zəifdir, ya da tamamilə yox dərəcəsindədir. Tələbələr bu sahələrə yönəlmək istəmir, çünki onların gələcəkdə sabit iş və gəlir imkanları çox zəifdir. Digər səbəb isə təhsil haqqının yüksək olmasıdır. 2024-cü ildə bəzi universitetlərdə illik təhsil haqqı 4500-6000 manat arası dəyişir ki, bu da Azərbaycan əhalisinin böyük bir hissəsi üçün əlçatan deyil. Bu səbəbdən tələbələr ya başqa ölkələrdə təhsili seçir, ya da ümumiyyətlə ali təhsildən imtina edir.

Müsbət məqam ondadır ki, bəzi sahələrdə, xüsusilə informasiya texnologiyaları, mühəndislik, tibb və beynəlxalq münasibətlər üzrə yerlər tam dolur və bəzən hətta əlavə tələbat yaranır. Bu isə göstərir ki, əgər ixtisas bazarın tələbinə cavab verirsə, tələbələr ona yönəlir. Deməli, problem tələbələrin sayında deyil, planlaşdırmada və təklif olunan ixtisasların müasir dövrün reallıqlarına cavab verməməsindədir", - deyə ekspert qeyd etdi.

Kamran Əsədov vurğuladı ki, dünyanın uğurlu ölkələrində qəbul planı hər il əmək bazarı proqnozlarına uyğun yenilənir.

"Məsələn, Almaniyada “Numerus Clausus” sistemi tətbiq olunur: əgər bir ixtisas üzrə iş tapmaq çətindirsə və ya artıq bazarda kifayət qədər mütəxəssis varsa, həmin ixtisasa qəbul yerləri ya azaldılır, ya da tamamilə dondurulur. ABŞ-də universitetlər öz daxili tədqiqatlarına əsasən qəbul planını daim yenidən nəzərdən keçirirlər. Skandinaviya ölkələrində təhsil proqramları dövlətin strateji inkişaf planları ilə uzlaşdırılır və texnologiyanın, yaşlanma siyasətinin və regional ehtiyacların təsiri ilə formalaşdırılır. Azərbaycanda isə bu proseslər ya yoxdur, ya da yalnız formal səviyyədə həyata keçirilir".