Qazaxın üfüqlərinə yaxın, Xanlıqlar kəndinin ətəyində bir göl var. Sakit, dərin, səssiz. Amma bu səssizlikdə bir zamanlar bir kəndin nəfəsi, bir xalqın ayaq səsləri, körpə gülüşləri yatır. Bu gölün adı Didvandır.
İddialara görə, 1969-cu ildə bu ərazidə yerləşən qədim bir kənd – hansı ki, adını zaman unutdurub və ya suyun altına gömüb – əbədi susmağa məhkum edildi. Həyatın yerini sükut aldı. O gündən Didvan gölü yalnız su deyil, xatirələrin dənizidir.
O, keçmişin canlı bir şahididir. Bu gün o gölün sahilinə gələnlər təbiətin gözəlliyinə valeh olurlar. Günəş şüaları suyun üzərində rəqs edir. Sakitlik içində bir nəfəs var, amma o nəfəs artıq danışmır, yalnız dinləyir.
Yerli mənbələrin məlumatına görə, Didvan gölünün rəsmi açılışında ümummilli lider Heydər Əliyev də iştirak etmişdir.
Didvan gölünün coğrafi mövqeyi də diqqətəlayiqdir. Azərbaycanın Qazax rayonuna məxsus, lakin hələ də Ermənistanın işğalı altında qalan Sofulu və Barxudarlı kəndləri ilə sərhəddə yerləşir. Göl Ermənistanın Tavuş vilayətindəki Lələkəndə (Lalvar kəndinə) yaxın ərazidə yerləşsə də, ətrafında və yaxınlığında yerləşən torpaqlar tarixən Azərbaycan xalqına aid olmuşdur. Bu baxımdan Didvan gölü həm də hələ də bölünmüş coğrafiyanın, yarımçıq qalan tarixlərin bir simvoludur.
Bu gün Didvan gölünü ziyarət edənlər sadəcə bir təbiət mənzərəsi görmür. O göl keçmişlə bu gün arasında qurulmuş duyğusal bir körpüdür.
İndi bu göl sakitdir. Sahilində cütlüklər şəkil çəkdirir, uşaqlar balıq tutur. Amma suyun altında – görünməyən yerdə – bir kənd yatır.
Ən ağrılısı odur ki, o kəndin indi xəritədə adı belə yoxdur. Amma Didvan gölü var. Gölün suyu durudur – elə bil, batan xatirələrlə doludur.
Didvan Qazaxın sükutuna qarışan, amma unudulmayan bir nəfəsdir.
Əgər bir gün yolunuz düşsə, o gölün sahilində bir az dayanın. Dinləyin. Heç bir səs eşitməsəniz belə, ruhunuza toxunan bir şey olacaq.
