Son yarımildə təhsilimizlə bağlı, mətbuatda ən çox yer alan və geniş ictimaiyyət arasında rezonans doğuraraq, bu günədək hallanmaqda davam edən iki məsələ istər-istəməz diqqət cəkir. Dərs ilinin uzadılması zərurəti , müəllimlərin sınaq imtahanları və onun nəticələrinə əsasən, əmək haqqlarında ediləcək dəyişikliklərlə bağlı, bir mənalı olmayan münasibət.Bu da səbəbsiz deyil. Çünki, təhsil ümumdövlət, ümummilli, ümumxalq işıdir və bu sahədə aparılan hər bir dəyişiklik, edilən hansısa bir yenilk, cəmiyyətin bütün sferalarına bu və ya digər şəkildə təsirsiz ötüşmür. Bu mənada, təhsildə gedən proseslərlə bağlı, cəmiyyətin hər bir üzvünün, bu prioritet fəaliyyət sahəsinə biganə qalmaması, yaxşı halda qürur, pis halda, narahatçılıq hissi keçirməsi başa düşüləndir.
Məqsədim kiçik bir ümumiləşdirmə aparıb,bəzi məqamlara müəyyən qədər aydınliq gətirməkdir.
Birinci məsələ barədə polemika açmağa ehtiyac duymuram. Çünki, bununla əlaqədar Nazirlər Kabineti artiq elə bu günlərdə qərar verib və növbəti tədris ilindən etibarən, prosesin həyata keçirlməsi nəzərdə tutulub. Halbuki, heç də uzaq olmayan keçmişin sınaqdan çıxmış təcrübəsinə əsaslanıb, dərs ililnin başlanmasını sentyabrın 1-nə çəkməklə, iki əlavə tədris həftəsi qazanmaq və müəyyən narahatçılıqlardan və anlaşılmazlıqlardan irəli gələn, uzun-uzadı disskusiyalara son qoymaq olardı. Hətta,yerli-yersiz bayramlarla bağlı istirahət günlərinin həddən ziyadə çoxluğunu bir kənara qoysaq belə. Bir də ki tədrisin uzun müddətli olması, hələ heç də təhsilin keyfiyyətli olması demək deyil.
Buraxılış və qəbul imtahanlarını birləşdirərək, vahid imtahan modelini tətbiq etməklə isə, iyun ayının ıstisində, məzunları təkrar proseslərə əlavə enerji sərf etməkdən azad edər, onların yay tətilində asudə vaxtlarını daha qayğısız və səmərəli keçirməsinə yardımçı olardıq. Bir halda ki, hər iki imtahanın keçirilməsini vahid orqana-TQDK-ya həvalə etmişik, nə problem ola bilər. Düzdür, razılaşmayanlar arqument gətirə bilərlər ki, xarici univerersitetlər qəbul edəcəkləri tələbələri özləri seçirlər. Nə olar, seçımlə əlaqədar bizim universitetlərə də muxtariyyat verilən kimi, qaydalarda dəyişiklik etməkdə çətinlik çəkmərik, çünki bu sahədə kifayət qədər “təcrübəmiz” və “alışqanlığımız” var.
Nə isə, keçənə güzəşt deyiblər.(Bəlkə də, elə tez-tez istinad etdiyimiz bu el məsəlimiz, bizi sonsuz problemlərdən heç cür yaxa qurtara bilməyimzə imkan vermir).
Keçək son qərarı hələ tam qətiləşməyən, eyni məsələ barədə müxtəlif fərqli və ziddiyyətli açıqlamalarla müşayət olunan, ikinci məsələyə. Məlum olduğu kimi, bu ilin mayında Təhsil naziri M Cabbarov tərəfindən, “Müəllimlərin bilik və səriştəsinin sınaq qiymətləndirilməsi” barədə əmr imzalanıb. Əmrə əsasən, sınaq qiymətləndirilməsi iyun ayında keçirilməli və yalniz Bakı şəhərinin dövlət ümumi təhsil müəssisələrində çalışan müəllimlərə şamil olunmalı idi. Bu məqsədlə, Nazirliyin Bakı şəhəri üzrə Təhsil idarəsinə tapşırılırdı ki, “sınaq qiymətləndirmənin nəticələri əsasında, ümimi təhsil üzrə fənn kurikulumlarının və ixtisasartırma təhsili proqramlarının təkmilləşdirilməsi, müəllim hazırlığı proqramlarının yeniləşdirilməsi üzrə təkliflər hazırlayıb, təqdim etsinlər.” Bakı şəhəri üzrə Təhsil idarəsinin 13 mart tarixli məktubu, bu əmrin verilməsi üçün əsas götürülüb.
Nazirin əmrindən dərhal sonra, imtahanı ideyasının təşəbbüskarları, Nazir tərəfindən verilən əmrin zəruriliyini əsaslandırmaq və çox güman ki, yarana biləcək hər hansı bir narazılıqların və narahatçılıqların profilaktikası məqsədilə təsəlliverici və ruhlandırıcı açıqlamalara start verirlər:
“Məqsəd odur ki, Bakı şəhərində yerləşən, bütün ümumtəhsil müəllimlərinin biliyi qiymətləndirilsin. Sınaq imtahanlarını attestasiya ilə qarışdırmaq olmaz.. Attestasiyanın nəticəsi müəllimin işdə qalıb-qalmamasını həll edir. Sinaq imtahanlarının iş məsələsinə və ya əmək haqqına təsiri olmayacaq. Sadəcə, Təhsil Nazirliyi müəllim ordusunun biliyini qiymətləndirib, öyrənmək istəyir ki, zəif yerlər haradır, haranı gücləndirmək lazımdır və s. Məqsəd-müəllimlərin zəif tərəfini müəyyənləşdirmək və bunu aradan qaldırmaqdır və eyni zamanda attestasiyaya hazırlıqdır.” “Sınaq qiymətlədirilməsı-müəllimə öz bilik və bacarığını obyrktiv dəyərləndirmək, peşəsi üçün əhəmiyyətli olan, zəif və güclü cəhətlərini müəyyən etmək imkanı verəcək Sınaq qiymətləndirilməsi diaqnostik tədqiqat xarakteri daşıyır və müəllimlərin attestasiyasına hazırlıq məqsədi ilə keçirilir” və s.
Sınaq qiymətləndirilməsi başa çatar-catmaz, “diaqnostik tədqiqat” xarakterinin “xarakterı” 180 dərəcə dəyişdirilərək, dıgər fərqli məcraya yönəldilir. “Sınaq qiymətləndirilməsinin nəticələrinə uyğun olaraq, müəllimlərin əmək haqqlarında dəyişiklik olacaq”, “Təhsil Nazirliyi Bakının orta məktəblərində çalışan müəllimlər üçün differensial əmək haqqı sisteminin tətbiqi ilə bağlı, Nazirlər Kabinetinə təklif verəcək”, “Sınaq imtahanlarından keçməyən müəllimlərın əmək haqqının artırılması məsələsi gündəmdə olmayacaq”, “Qiymətləndirmədən keçənlərin maaşlarının artırılması, digərlərini də ruhlandıracaq”, “Növbəti qiymətləndirmə mərhələsində, yenidən istirak etmək istəyən və uğurlu nəticə göstərən müəllimlərə, “Müəllimlərin müəllimi”, “Baş müəllim”, “Peşakar müəllim” kimi dərəcələrin verilməsi nəzərdə tutulur” və s. bu kimi bəyanatlar və xəbər başlıqları gündəmi zəbt edir və etməkdədir
Müəllimlərin bilik və səriştəsinin sınaq imtahanı yolu ilə qiymətləndirilməsi ideyasını həyata keçirməkdə israrlı olan bu təhsil başbilənlərinin, gəncliyindənmi, təcrübəsizliyindənmi və ya unutqalığındanmı, ortalığa atdıqları bu “yenilik”lə bağlı, onlarla bəzi fikirlərimi bölüşdürmək istərdim.
1.“Diaqnostik tədqiqat” aparmaq üçün Təhsil Nazirliyinin tabeliyində yüzlərlə işçisi olan Təhsil Problemləri institutu var və Bakı təhsilinin öz kənar bir yana, daxili problemləri belə, hələ tam yoluna qoyulmayıb.
2. Hələ,1999-cu ildə Dövlət Komissiyası tərəfindən hazırlanmış və Ölkə başçısı tərəfindən təsdiq olunmuş İslahat Proqramında, “rəhbər və pedaqoji kadrlarin attestasiya sisteminin yaradılmasına, onların əməyinin obyektiv qiymətləndirilməsinə, yaradıcı, böyük ustalığa malik müəllim və tərbiyəçilərin maddi və mənəvi stımullaşdırılmasına, əməkhaqqının ödənilməsinə differinsial yanaşmanın tətbiqinə, lazımı diqqət yetirilməməsi barədə müddəalar vurğulanmış və bunun həll olunacağı müddətlər belə müəyyən edilmişdi. Bununla əlaqədar, Nazirlər Kabineti “Azərbaycan Respublikasında işçilərin attestasiyasının keçirilməsi Qaydalarının təsdiq edilməsi barədə” 23 may, 2001-cı il tarixli, 97 в„–-li qərar da vermişdi. Sabiq Təhsil Naziri Misir Mərdanovun 21oktyabr, 2002 ci il tarixli, 987 в„– - li əmrinə əsasən, Təhsil sistemində fəaliyyət göstərən rəhbər və pedaqoji kadrların attestasiyasının keçirilməsı ilə əlaqədar, bütün hazırlıq və sənədləşmə işlərinin, dekabr ayına qədər yekunlaşdırılması, əvvəlcədən müvafiq qaydada təsdiq olunmuş qrafiklər əsasında, 2003-cü ilin yanvar ayından etibarən başlanılması nəzərdə tutulmuşdu .
3. Sual olunur? Görəsən, 15 ilə başa çatdırılmayan hazırlıq işlərinə, təkrarən yenidən başlanarsa, attestasiyanın keçirilməsinə, daha neçə il müddət tələb olunacaq . Ümumiyyətlə, yeni hazırlıq işləri aparılsa belə, 30 min civarında müəllimi işindən gücündən ayırıb, sınaq qiymətləndirilməsi adı ilə imtahanlara cəlb edib, ajiotaj yaratmağa ehtiyac vardımı?
4.“Sınaq”anlayışı, nə vaxtdan rəsmi qiymətləndirmə meyarı olub ki, biz onunla müəllimlərin yaşam tərzinə çevrilmiş bir problemini -əmək haqqını müəyyən edirik? Bunun adı sınaqdırsa hansı fərqləndirmədən, hansı qiymətləndirmədən söhbət gedə bilər? TQDK da, sınaq imtahanları keçirir. Həmin yanaşma ilə, gərək ali məktəblərə qəbulda sınaq imtahanlarının nəticələri nəzərə alınsın.
5.Mərdanovun sensasion “kəşfi” olaraq, orta ümumtəhsil məktəblərində, yekun imtahanı ilə yanaşı, imtahan öncəsi keçirilən sinaq imtahanlarının nətcələri də nəzərə alınmaqla, çoxhədli düstur əsasında, attestat qiymətlərinin çıxarlması ideyasının iflasa uğraması, nə tez yaddan çıxdı? Axı, o vaxt da, geniş ictimaiyyətin həyacan siqnalları nəzərə alınmamışdı.
6.”Sınaq imtahanlarını attestasiya ilə qarışdırmaq olmaz.Attestasiyanın nəticəsi müəllimin işdə qalıb-qalmamasını həll edir”-.Xəstə düşüncənin məhsulu olan, bu “qanadlı fraza”, görəsən hansı ensiklopedik nəşrdən götürülüb? Pedaqoji kadrlarin əməyinin obyektiv qiymətləndirilməsində attestasiya sisteminin yaradılmasının zəruriliyini, sınaqdan çıxmış vastə kimi, ön plana çəkən İslahat Proqramını nə tez arxivə göndərdik?
7.Məntiqinizdən belə çıxmırmı ki, attestasiyaya hazirliq mərhələsi hesab etdiyiniz sınaq qiymətləndirilməsində, uğurlu nəticə göstərən bir qisim müəllimlərin əmək haqqı qaldırılacaq, “Müəllimlərıin müəllimi” kimi absurd adlarla rəğbətləndiriləcək, hazırlıqdan sonrakı attestasiya mərələsində isə, artıq digər gisım müəllmlərın cəzalandırılması, yəni kütləvi surətdə işdən qovulması prosesinə başlanacaq?
8.Yaddan çıxmamışkən, “Müəllimlərin müəllimi” nə deməkdir? Birdən, eyni məktəbdə işləyən iki müəllimdən birinə, şagirdlərdən biri deyə bilməzmi ki, Siz müəllimlərin müəllimisiniz, bizə yox, gedin, bizə dərs deyən digər müəllimlərimizə dərs keçin? Zarafat bir yana, heç “mühəndislərin mühəndisi”, “həkımlərin həkimi”, “aqronomların aqronomu” ifadələrinə rast gələn olubmu?
9.Eyni idarədə, çiyin-çiyinə çalşan metodistlərə bildiriş göndərib, buraxılış vərəqi ilə, onları da zorla siravi müəlimlərə qatıb, ımtahan etmək cəhdinin etiraz aksiyası ilə sonunclanması kiməsə lazim idi? Bu, hansı məntiqdən və etik normadan irəli gəlir? Dünənki cücə bu günkü cücəyə...- məntiqindən? Müəllimlərə yol göstərən, bu status sahiblərinin, bundan sonra hansısa bir müəllimə “ağıl verəcəyini” kim qəbul edəcək?
10.İmtahan testlərinə salınan, əyləncəli “krossvord” xarakterli suallar, müəllimin bilik və səriştəsini, peşəkarlığı ilə əlaqədar,digər keyfiyyətlərini üzə çixarmaqda və qiymətləndirməkdə nə dərəcədə etibarlıdır? Sınaq imtahanlarının təşkilatçılarının özləri, Bakı təhsilinin çox illik və zəngin təcrübəsinə yiyələnmək sınağından çıxıblarmı?
11.Əmək haqqının artırılması ümidi ilə yaşayıb, gözü yolda olan, bölgələrdəki məktəblərin müəllimlərının günahı nədir ki, onları bu sınaq imtahanlarına cəlb etməyiblər? Onlar nə qədər gözləməlidirlər ki, növbə gəlib onlara da çatsın? Bu eyni ölkənin eyni hüquqa malik olan vətəndaşları arasında ayrı seçkilik salmaq deyilsə, bəs nədir?
12.Müəllimlərə gah lisenziya, gah sertifikat, veriləcəyi, gah da, könüllü attestasiya keçiriləcəyi barədə vədlər verib, sonradan, sınaq imtahanlarının hələ attestasiyaya hazirlıq mərhələsi olduğunu bəyan etməklə, karsel əməliyyatina nə vaxt son qoyulacaq? Bəlkə, iradə nümayiş etdirib, bu attestasiya labirintindən birdəfəlık çıxaq?
İmkan məhdudluğunu nəzərə alıb, kiməsə başağrısı olmasın deyə, təkcə bir faktı xatırlatmaqla fikirlərimi yekunlaşdırmaq qənaətindəyəm. Bir vaxtlar, yəni çox da uzaqlaşmadığımız Sovet dönəmində, uşaqlarımızın, özlərinə “fəxri baba” saydıqları, böyüklərimizin, proletariatın banisi hesab etdikləri, bir tarixi şəxsiyyətin, atributa çevrilən bir kəlamı, bütün təhsil müəssisələrinin foyelərini bəzəyərdi: “Bızdə, müəllim bu vaxta qədər, heç bir cəmiyyətdə durmamış olduğu, durmadığı və dura bilməyəcəyi bir səviyyəyə qaldırılmalıdır.”
Bəlkə də, o dövrün müəllimlərinin yüksək nüfuz sahibi olması,elə bu gerçəkliyə səsləyən çağırışdan qaynaqlanirdı?! Bəlkə, quruluşu, sistemi bəyənib- bəyənməməyimizdən, qəbul edib etməməyimizdən asılı olmayaraq, deyilən fikirlərə hörmətlə yanaşaq. Müəllimın kemiş nüfuzunu qaytara bilmiriksə, heç olmasa, olan-qalan nüfuzuna zərbə vurmayaq.
NADİR ISRAFİLOV
