Cəmi bir neçə il əvvəl uşaqların müəyyən yaşa çatana qədər sosial mediada qeydiyyatdan keçməsinin qadağan edilməsi ideyası qeyri-real görünürdü. İnternet dövlət sərhədləri olmayan bir məkan, rəqəmsal platformalar isə qaydaların parlamentlər tərəfindən deyil, texnologiya korporasiyaları tərəfindən müəyyən edildiyi bir mühit kimi qəbul edilirdi. Lakin həyatlarının əhəmiyyətli bir hissəsini onlayn keçirən yetkinlik yaşına çatmayanların sayının sürətlə artması hökumətləri əvvəlki yanaşmalarını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur etdi. Bu gün istifadəçilərin yaşının yoxlanılması rəqəmsal siyasətdə əsas qlobal trendə çevrilir.
Bu yaxınlarda Azərbaycan rəsmi olaraq sosial media tənzimləməsini kökündən sərtləşdirmək qərarına gələn ölkələr sırasına qoşuldu. Milli Məclis üçüncü və son oxunuşda "İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın qorunması haqqında", "Uşaqların zərərli məlumatlardan qorunması haqqında" qanunlara və İnzibati Xətalar Məcəlləsinə genişmiqyaslı düzəlişləri qəbul etdi. Yeni qaydalara görə, yalnız 16 yaş və yuxarı şəxslər sosial mediada şəxsi hesab yarada biləcəklər. 16-18 yaş arası istifadəçilər qanuni qəyyumun bank kartı, elektron poçt ünvanı və telefon nömrəsi ilə təsdiqlənmiş razılığını tələb edəcəklər. Texnologiya şirkətləri və provayderləri yoxlama mexanizmlərini tətbiq etmək üçün 12 ay vaxta malikdirlər. İlk baxışdan bu, sadəcə yeni qeydiyyat prosedurudur. Amma əslində Azərbaycan uşaqların məxfiliyinin qorunması, məlumat azadlığı və texnologiya nəhənglərinin kommersiya maraqları arasında tarazlığın təhlükə altında olduğu mürəkkəb qlobal təcrübənin bir hissəsinə çevrilib.
Bakı bu məsələdə təcrid olunmuş şəkildə hərəkət etmir, əksinə, son iki ildir inkişaf edən qlobal trendi izləyir. 2025-ci ilin dekabr ayında qüvvəyə minən qanunla əsas platformalardan 16 yaşdan kiçik istifadəçiləri bloklamağı tələb edən və cəmi bir ay ərzində təxminən 4,7 milyon uşağın hesabının deaktiv edilməsinə səbəb olan radikal yanaşma tətbiq edən ilk ölkə Avstraliya olub. Bundan sonra oxşar təşəbbüslər Böyük Britaniyada valideynlərin təxminən 90%-i tərəfindən dəstəklənib. BƏƏ öz modellərini qəbul edib və oxşar tədbirlər artıq Fransa, Türkiyə, Braziliya və Çində müzakirə olunur və ya tətbiq olunur. Avropa Birliyi isə vahid rəqəmsal yoxlama sisteminə diqqət yetirir.
Azərbaycan üçün bu addım təkcə beynəlxalq təcrübə ilə deyil, həm də dərin daxili dəyişikliklərlə diktə olunur. Son on ildə ölkədə internetin nüfuzetmə səviyyəsi 85%-i keçib və smartfonlar hətta ibtidai sinif şagirdləri üçün də əsas məişət əşyasına çevrilib, yeniyetmələri onlayn olaraq ən aktiv və eyni zamanda həssas auditoriyaya çevirib. Rəqəmsallaşmanın artması ilə yanaşı, xərclər də daha çox nəzərə çarpır: Bakıda praktik psixoloqlar və müəllimlər şagirdlərin diqqətinin azalması, rəqəmsal asılılıq və kiberzorakılıqla bağlı şikayətlərdə eksponensial artım qeydə alırlar. Dövlət siyasəti tədricən reaksiya verir - hətta yeni qanundan əvvəl də Elm və Təhsil Nazirliyi dərslərdə mobil cihazların istifadəsini məhdudlaşdırıb. Ona görə də mövcud düzəlişlər bu siyasətin məntiqi davamıdır. Bundan əlavə, ictimai müzakirələrin diqqəti məzmunun özünü idarə etməkdən yeniyetmələri qəsdən ekran qarşısına gətirən və davranış asılılığını inkişaf etdirən əlaqə alqoritmlərini idarə etməyə keçib.
Lakin yeni qanun üçün əsas çətinlik niyyət bəyannaməsi deyil, onun tətbiqi üçün texniki mexanizm olacaq. Dünyada mövcud olan hər bir yoxlama modeli dəqiqlik, tətbiq dəyəri və məxfiliyin qorunması arasında bir güzəştdir. Azərbaycan qanunvericiliyi yoxlama zamanı toplanan istifadəçi məlumatlarının saxlanmasını və ya hədəf reklam üçün istifadəsini qəti şəkildə qadağan edir. Lakin bu qaydanın texniki tətbiqi İT mütəxəssisləri arasında çoxsaylı suallar doğurur. Yerli rəqəmsal ekosistem dövlət tərəfindən idarə olunan SIMA rəqəmsal identifikasiya sistemi və ya “Asan İmza” kimi güclü vasitələrə malikdir. Amma bu yerli verilənlər bazalarını “Meta”, “TikTok” və ya “Google” kimi beynəlxalq platformalarla inteqrasiya etmək olduqca mürəkkəb bir işdir. Qlobal korporasiyalar öz alqoritmlərini kiçik bazarların milli sistemləri ilə dərindən inteqrasiya etmək istəmirlər və yoxlama sadəcə telefon nömrəsini və ya elektron poçt ünvanını yoxlamaqla məhdudlaşdırılarsa, yeniyetmələr bu maneəni bir neçə dəqiqə ərzində aşacaqlar.
Texnologiya şirkətlərini əməkdaşlığa məcbur etmək üçün yeni düzəlişlər Azərbaycan Respublikasının İnzibati Xətalar Məcəlləsində nəzərdə tutulduğu kimi sərt iqtisadi cəzalar tətbiq edir. Dövlətə məlumat vermədiyinə görə vəzifəli şəxslər 6000-7000 manat, hüquqi şəxslər isə 15000-20000 manat cərimə ilə üzləşəcəklər. Platforma hökumətin sorğularını beş gündən çox müddətə qulaqardına vurarsa, cərimələr vəzifəli şəxslər üçün 8000 manata, şirkətlər üçün isə 30000 manata qədər artır. Ən ağır cəzalar yaş məhdudiyyətlərinin birbaşa pozulmasına və 16 yaşdan kiçik şəxslərin girişinə icazə verilməsinə görə müəyyən edilir: burada hüquqi şəxslər üçün cərimələr 35000 manatdır. Bir il ərzində təkrarlanan pozuntulara görə 50000 manata qədər artır. Məhkəmənin müəyyən etdiyi kimi, son inzibati addım pozuntu törədən platformanın internet trafikinin məcburi şəkildə məhdudlaşdırılması ola bilər.
Bu iqtisadi təzyiqin qarışıq nəticələri var. İT nəhəngləri üçün bu cür cərimələr əhəmiyyətsizdir, lakin orta ölçülü beynəlxalq platformalar və yerli startaplar üçün onlar Azərbaycan bazarına giriş üçün yüksək maneə yaradır və rəqəmsal məkanın bir neçə əsas oyunçu tərəfindən inhisara alınması riskini yaradır. Buna baxmayaraq, məhdudiyyətlərin tərəfdarları sərt tədbirlərin gecikdiyinə əmindirlər. Milli Məclisin üzvü Fazil Mustafa vurğulayır ki, qəbul edilmiş düzəlişlər uşaqların fiziki və psixoloji sağlamlığının qorunması üçün sivil bir sistemin tətbiqini təşkil edir, bu da spirtli içki və ya tütün satışına qoyulan qadağa ilə müqayisə edilə bilər. Qanunvericilər, o cümlədən ekran qarşısında keçirilən vaxtla yeniyetmələr arasında artan depressiya nisbətləri arasında birbaşa əlaqəni nümayiş etdirən bestseller "Nəsil narahat" kitabının müəllifi, amerikalı sosial psixoloq Conatan Haydtin tədqiqatlarına əsaslanırlar. Məntiq sadədir: sosial mediada daha az vaxt keçirmək, idman etmək və real sosial qarşılıqlı əlaqə üçün daha çox vaxt qazanmaq.
Eyni zamanda, tənzimləmənin qaranlıq tərəfi də var və bu barədə bir çox müstəqil ekspertlər və bu cür təşəbbüslərin tənqidçiləri, o cümlədən “Vkontakte” sosial şəbəkəsinin və çarpaz platformalı “Telegram” messencerinin qurucusu Pavel Durov xəbərdarlıq edib. Hökumətin müdaxilə edən maneələri yeniyetmələri nadir hallarda dayandırır; onlar sadəcə əlaqə qurma tərzini dəyişdirirlər. Gənclər arasında sosial mediaya tələbat dəyişməz qalarsa, sərt məhdudiyyətlər uşaqlar arasında VPN xidmətlərinə, anonim brauzerlərə və başqalarının hesablarının alınmasına kütləvi keçidə səbəb olacaq. Bu ssenaridə yetkinlik yaşına çatmayanların müdafiə səviyyəsi yaxşılaşmaq əvəzinə azalacaq: internetin "boz zonasına" qaçan uşaqlar özlərini moderasiya olunmamış platformalarda tapacaqlar və burada dövlət və valideynlər üçün onların təhlükəsizliyini izləmək daha da çətinləşəcək.
Qanunda nəzərdə tutulan bir illik keçid dövrü nəzərə alınmaqla, Azərbaycandakı hadisələr bir neçə şəkildə inkişaf edə bilər. Optimist ssenaridə dövlət SIMA və bank sektoru vasitəsilə əsas İT platformaları tərəfindən qəbul edilən rahat bir yoxlama keçidi qurur, eyni zamanda, yeni pulsuz idman klubları açır və məktəblərdə rəqəmsal savadlılıq kursu tətbiq edir. İnertial ssenari platformaların SMS və ya "Mən 16 yaşındayam" qutusu vasitəsilə səthi yoxlama tətbiq edəcəyini fərz edir ki, uşaqlar bu qutudan kütləvi şəkildə keçəcəklər və qanun əsasən kağız üzərində qalacaq. Lakin pessimist ssenari orta ölçülü beynəlxalq platformaların böyük cərimələr təhlükəsi səbəbindən Azərbaycan istifadəçiləri üçün girişi qismən məhdudlaşdıracağını və yeniyetmələri kütləvi şəkildə şifrələnmiş VPN protokollarına keçməyə məcbur edəcəyini və kibercinayətkarlığın monitorinqini çətinləşdirəcəyini təhdid edir.
Nəticə etibarilə, yaşa əsaslanan internet məhdudiyyətlərinin əsas paradoksu onların eyni zamanda, zəruri və qeyri-kafi olmasıdır. Onlar zəruridir, çünki uşaqlar tövsiyə lentlərinin məhdudlaşdırıcı alqoritmlərinə qarşı həssasdırlar. Onlar qeyri-kafidir, çünki heç bir qanun ailə daxilində üz-üzə ünsiyyəti və valideynlərin diqqətini əvəz edə bilməz. Azərbaycanın islahatlarının uğuru bloklanmış hesabların sayı və ya toplanan cərimələrin miqdarı ilə deyil, yeniyetmələrin real həyatlarını dəyişdirib-dəyişdirməməsi ilə ölçüləcək: daha yaxşı yatıb-yatmamaları, zorakılıqla daha az qarşılaşmaları və real dünyada ekran vaxtına alternativ tapmaları ilə. Məhdudiyyətlər ailələri və təhsili dəstəkləyən daha geniş sosial siyasətin bir hissəsinə çevrilərsə, Azərbaycan məsuliyyətli rəqəmsal tənzimləmədə regional liderə çevrilə bilər. Əgər hər şey yalnız qadağalarla məhdudlaşsa, uşaqlar internetdən yoxa çıxmayacaqlar; onlar sadəcə heç kimin onları görə və qoruya bilməyəcəyi bir yerə köçəcəklər.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov
