2025-ci ildə psixoaktiv maddələrin qəbulu ilə bağlı olan pozuntular istisna olmaqla, psixi və davranış pozuntuları diaqnozu ilk dəfə qoyulmuş 6 063 nəfər qeydiyyata alınıb. (mənbə: modern.az)

Bu barədə Dövlət Statistika Komitəsindən məlumat verilib.

Məlumata görə, onlardan 4 499-u kişi, 1 564-ü isə qadındır. Yaş qrupları üzrə ilk dəfə diaqnoz qoyulan şəxslərin 2 466-sı 0-17 yaş, 1 591-i 18-29 yaş, 698-i 30-39 yaş, 1 308-i isə 40 və yuxarı yaş qrupuna aid olub.

Komitədən verilən məlumata əsasən, 2025-ci ildə tibb müəssisələrində qeydiyyatda olan psixi və davranış pozuntulu xəstələrin ümumi sayı 111 560 nəfər təşkil edib.

Bundan əlavə, qeydiyyatda olan xəstələrin 79 968-i kişi, 31 592-si qadın olub. Yaş bölgüsünə görə, qeydiyyatda olan xəstələrin 13 867-si 0-17 yaş, 29 723-ü 18-29 yaş, 22 851-i 30-39 yaş, 45 119-u isə 40 və yuxarı yaş qrupunda qeydə alınıb.

Psixi xəstələrin sürətlə artması hansı psixoloji və sosial faktorlarla bağlıdır? Xüsusilə uşaqlar və yeniyetmələr arasında bu göstəricilərin yüksək olması necə izah edilir?

Klinik psixoloq, psixoterapevt Rövşən Nəcəfov mövzu ilə bağlı Musavat.com-a fikrini bölüşüb:

“Maddə asılılığı və digər asılılıq növləri ilə bağlı statistik göstəricilərin artması təsadüfi proses deyil və bunun arxasında ciddi psixoloji, sosial və bioloji faktorlar dayanır. Asılılıq iradə zəifliyi deyil, xəstəlikdir. Cəmiyyətdə hələ də asılılığı yalnız şəxsi seçim və ya xarakter problemi kimi qiymətləndirən yanaşmalar mövcuddur. Halbuki, insanın iradəsi təkbaşına xəstəliyi müalicə etmir. Məsuliyyətsiz düşüncə və davranışlar müəyyən hallarda tətikləyici faktor ola bilər, lakin asılılığın formalaşması daha mürəkkəb mexanizmlərlə bağlıdır. Asılılıq biopsixososial model çərçivəsində izah olunur. Burada bioloji meyillər, psixoloji xüsusiyyətlər və sosial mühit birlikdə rol oynayır. İnsanlar bəzən emosional ağrıdan, stressdən, daxili boşluq hissindən və ya həyat çətinliklərindən uzaqlaşmaq üçün müxtəlif vasitələrə üz tuturlar. Nəticədə onlar süni şəkildə formalaşmış komfort zonasına daxil olur və zaman keçdikcə həmin vəziyyətdən çıxmaq istəmirlər. Bu proses beyində mükafatlandırma sisteminin dəyişməsi ilə müşayiət olunur və asılılıq davranışını gücləndirir”.

Psixoterapevtin sözlərinə görə, xüsusilə uşaqlar və yeniyetmələr arasında asılılıq göstəricilərinin yüksək olması bir neçə amillə əlaqədardır:

“Bu yaş dövründə şəxsiyyət formalaşma mərhələsində olur, emosiyaların idarə olunması tam inkişaf etmir və risklərin qiymətləndirilməsi bacarığı yetkin insanlarla müqayisədə daha zəif olur. Eyni zamanda yeniyetmələr həmyaşıd təsirinə daha açıq olurlar və aidiyyət hissi qazanmaq üçün müxtəlif riskli davranışlara meyl göstərə bilirlər. Ailə faktoru burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Risk qrupuna daxil olan ailələrdə böyüyən uşaqlar daha çox asılılıq təhlükəsi ilə üzləşirlər. Əgər ailədə hər hansı üzv asılılıq xəstəliyindən əziyyət çəkirsə, həmin mühitdə böyüyən uşağın gələcəkdə asılılıq inkişaf etdirmə ehtimalı daha yüksək ola bilər. Bu, həm genetik meyllərlə, həm də müşahidə olunan davranış modellərinin mənimsənilməsi ilə bağlıdır. Uşaq ailədə gördüyü davranışları normal qəbul edir və onları həyatının bir hissəsinə çevirə bilir”.

Rövşən Nəcəfov əlavə edib ki, digər vacib məqam valideyn-övlad münasibətləridir:

“Valideyn övladına hər yaş dövründə şəxsiyyət kimi yanaşmalıdır. Uşağın fikirlərinin, hisslərinin və ehtiyaclarının nəzərə alınmaması onun özünüdərk prosesinə mənfi təsir göstərir. Uşaqlar kənara qoyulduqda və ya emosional olaraq diqqətdən məhrum qaldıqda, onlar öz şəxsiyyətlərini reallıq üzərində deyil, müxtəlif illüziyalar və kompensasiya mexanizmləri üzərində qurmağa çalışırlar. Bu isə gələcəkdə müxtəlif asılılıqların formalaşması üçün münbit zəmin yarada bilər. Maddə asılılığı, qumar asılılığı, oyun asılılığı və digər davranış asılılıqları beyində oxşar mexanizmlər üzərindən fəaliyyət göstərir. Başqa sözlə, beyin üçün asılılığın növündən çox, onun yaratdığı mükafatlandırma və təkrarlanma dövrü önəmlidir. Profilaktika istiqamətində ilk növbədə genişmiqyaslı maarifləndirmə işləri aparılmalıdır. Bu maarifləndirmə emosional qorxutma üzərində deyil, elmi və rasional izahlar üzərində qurulmalıdır.

İnsanlar asılılığın mahiyyətini, onun psixi və fiziki sağlamlığa təsirlərini düzgün başa düşməlidirlər. Məktəblərdə və təhsil müəssisələrində psixi sağlamlıqla bağlı proqramların genişləndirilməsi, uşaqlarda psixoloji immunitetin formalaşdırılması, sağlam davranış vərdişlərinin inkişaf etdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Asılılıq riski daşıyan və ya artıq asılılıq problemi yaşayan uşaqların valideynləri ilə sistemli iş aparılmalıdır. Çünki bir çox hallarda problemin həlli yalnız uşağın deyil, bütövlükdə ailə sisteminin dəstəklənməsindən keçir. Asılılıq xəstəliyindən əziyyət çəkən istənilən şəxs vaxtında psixi sağlamlıq mütəxəssisinə müraciət etməlidir. Müalicə və reabilitasiya prosesində həm tibbi, həm psixoloji, həm də sosial dəstəyin göstərilməsi vacibdir. Zərurət yarandıqda bu dəstək həm könüllü, həm də qanunvericiliyin nəzərdə tutduğu hallarda icbari formada təşkil oluna bilər. Asılılığın qarşısının alınmasında əsas məqsəd yalnız zərərli davranışı dayandırmaq deyil, insanın psixi dayanıqlığını artırmaq, sağlam münasibətlər qurmasına dəstək vermək və onu həyatın çətinlikləri ilə daha konstruktiv şəkildə mübarizə aparmağa hazırlamaqdır”.