“World Resources Institute” tərəfindən 167 ölkəni əhatə edən araşdırma göstərir ki, artan əhali, urbanizasiya və iqlim dəyişikliyi fonunda dünya üzrə su ehtiyatları sürətlə tükənir. Proqnozlara əsasən, 2040-cı ilə qədər 33 ölkə “çox yüksək su stresi” zonasına düşəcək. Azərbaycan da bu yüksək risk qrupuna daxildir və Türkiyə, Ermənistan, İran və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə eyni kateqoriyada yer alır.

Xüsusilə Yaxın Şərq regionunda vəziyyət daha kritikdir. Artıq bu gün dünyanın ən aşağı su təhlükəsizliyi göstəricilərindən biri məhz bu bölgədə müşahidə olunur. BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı və İsrail kimi ölkələrdə su qıtlığının yaxın 15–20 ildə kritik həddə çatacağı proqnozlaşdırılır. Bir çox ölkə yeraltı sulara və yüksək maliyyətli dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması texnologiyalarına güvənir. Lakin bu infrastrukturun zədələnməsi, xüsusilə münaqişələr zamanı milyonlarla insanı içməli sudan məhrum edə bilər. “World Resources Institute” tərəfindən təqdim olunan bu araşdırma göstərir ki, dünya artıq “su bolluğu dövrünü” geridə qoyaraq ciddi bir resurs məhdudiyyəti mərhələsinə daxil olur. Əhali artımı, şəhərləşmə və iqlim dəyişikliyi su ehtiyatlarına təzyiqi hər il daha da artırır və bu proses artıq nəzəri deyil, real təhlükəyə çevrilib. Ən diqqətçəkən məqamlardan biri odur ki, su problemi təkcə təbii faktorlarla məhdudlaşmır, həm də siyasi və iqtisadi təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir. Xüsusilə transsərhəd su mənbələrindən asılı olan ölkələr üçün vəziyyət daha həssasdır.

Bu kontekstdə Azərbaycan da regional su balansından və qonşu ölkələrlə su resurslarının idarə edilməsindən ciddi şəkildə asılıdır. Araşdırmanın göstərdiyi kimi, Yaxın Şərq və ətraf regionlarda su qıtlığı artıq kritik mərhələyə yaxınlaşır. Bu ölkələrdə su təminatının böyük hissəsi ya yeraltı su ehtiyatlarına, ya da bahalı texnoloji həllərə, məsələn, dəniz suyunun duzsuzlaşdırılmasına əsaslanır. Lakin bu sistemlər həm iqtisadi cəhətdən həssasdır, həm də təhlükəsizlik riskləri daşıyır. İstənilən infrastruktur zədələnməsi qısa zamanda ciddi humanitar böhrana səbəb ola bilər. Bu reallıq onu göstərir ki, su artıq yalnız təbii resurs deyil, həm də strateji güc elementidir. Gələcəkdə su uğrunda rəqabətin daha da artması, regionlararası gərginliklərin dərinləşməsi və hətta yeni münaqişə risklərinin ortaya çıxması istisna edilmir. Buna görə də ölkələr üçün əsas çağırış su resurslarının səmərəli idarə olunması, alternativ mənbələrin yaradılması və regional əməkdaşlığın gücləndirilməsidir.

Əhali artımı, urbanizasiya və iqlim dəyişikliyi fonunda Azərbaycanda su ehtiyatlarına ən ciddi təzyiq hansı amillərdən qaynaqlanır? Azərbaycan su ehtiyatlarının mövcud vəziyyətini nəzərə alsaq, yaxın 10–20 ildə su təhlükəsizliyi baxımından hansı real risklər gözlənilir? Su qıtlığının qarşısını almaq üçün ölkədə hansı strateji və texnoloji addımlar daha prioritet hesab olunmalıdır?

Ekoloq Çingiz İsmayılovun Musavat.com-a verdiyi açıqlamalar bu təhlükənin miqyasını daha aydın göstərir:

“Azərbaycan su ehtiyacının yalnız üçdə birini daxili mənbələr hesabına qarşılayır, qalan hissə isə sərhədlərdən kənarda formalaşaraq çaylar vasitəsilə ölkəyə daxil olur. Bu reallıq Azərbaycanın su təminatını həm siyasi-coğrafi, həm də ekoloji baxımdan daha həssas edir. Çünki suyun əsas mənbələri – çaylar, göllər və yeraltı sular – təkcə təbiətin deyil, həm də qonşu ölkələrin su idarəetmə siyasətinin təsiri altındadır”.

Çingiz İsmayılov alternativ kimi dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması imkanına da toxunub. Amma onun dediyinə görə, bu yolun özünün də ciddi ekoloji və iqtisadi riskləri var:

“Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsi, sahilboyu çirklənmə, neft məhsulları və məişət tullantıları bu prosesi sadəcə “duzun çıxarılması” deyil, çoxmərhələli və bahalı təmizləmə texnologiyalarına çevirir. Nəticədə əldə olunan suyun maya dəyəri kəskin yüksəlir və bu model geniş miqyas üçün real çıxış yolu olmaqdan uzaqlaşır. Mütəxəssis daha bir vacib məqama diqqət çəkir: ölkəyə düşən yağış sularının demək olar ki, tamamilə itirilməsi. Müasir şəhərsalma təcrübəsində yağış suları xüsusi sistemlərlə toplanaraq yenidən istifadə olunur. İsrail kimi ölkələrdə bu resurs strateji su ehtiyatı kimi dəyərləndirilir. Azərbaycanda isə vəziyyət fərqlidir: Bakı və digər şəhərlərdə yağan yağış suları əsasən, kanalizasiya sisteminə axıdılır və istifadə olunmadan itirilir. Halbuki düzgün infrastruktur qurularsa, bu sular yaşıllaşdırma və suvarma üçün mühüm alternativ mənbəyə çevrilə bilərdi”.

Çingiz İsmayılovun səsləndirdiyi ən narahatedici faktlardan biri su itkisi göstəricisidir. Müxtəlif mənbələrə görə, Azərbaycanda suyun 40–60 faizi istehlakçıya çatana qədər itir. Bu itkilərin səbəbi həm texniki sızmalar, həm də qeyri-qanuni istifadədir. Bu, təkcə iqtisadi zərər deyil. Bu, dəyəri ölçülə bilməyən təbii resursun sistematik şəkildə “yoxa çıxmasıdır”. Eyni zamanda, sosial bir problemdir: küçələrdə il boyu axan su boruları və nəzarətsiz sızmalar cəmiyyətin məsuliyyət hissinin zəifliyini də göstərir. Ekoloqun sözlərinə görə, əsas problem təkcə infrastruktur deyil, həm də düşüncə tərzidir. Suya münasibət dəyişmədikcə, ən müasir sistemlər belə effektiv olmayacaq. Küçələrdə axan içməli su, nəzarətsiz bağ suvarılması, köhnə texnologiyalarla aparılan kənd təsərrüfatı – bunların hamısı resursların səssiz itkisinə səbəb olur. Bu vəziyyət sanki ölkənin su bolluğu içində yaşadığı illüziyasını yaradır, halbuki reallıq tam əksidir. Ən ciddi təhlükələrdən biri də kənd təsərrüfatı ilə bağlıdır. Köhnə suvarma üsulları davam etdikcə torpaqlar şoranlaşır, məhsuldarlıq azalır və nəticədə ərzaq təhlükəsizliyi riski artır. Bu isə artıq təkcə ekoloji deyil, strateji məsələdir. Mütəxəssisin fikrincə, vəziyyətdən çıxış yalnız kompleks yanaşma ilə mümkündür: müasir texnologiyaların tətbiqi, ciddi monitorinq sistemi və ictimai maarifləndirmə paralel şəkildə aparılmalıdır. Əks halda, su itkisi təkcə iqtisadi göstərici kimi qalmayacaq – bu, gələcək nəsillərin yaşam keyfiyyətinə birbaşa təsir edən təhlükəyə çevriləcək. Azərbaycan üçün su artıq sadəcə təbii resurs deyil. Bu, idarəetmə mədəniyyətinin, texnoloji inkişafın və ictimai məsuliyyətin imtahanıdır.

Musavat.com