Ermənistan klubu “Ararat” və İrlandiya klubu “Shamrock Rovers” arasında keçirilən UEFA Çempionlar Liqasının ikinci təsnifat mərhələsi matçında baş verən və tribunalarda Qarabağ separatçılarının simvollarını əks etdirən bannerin peyda olduğu hadisə, Ermənistan klubları və fərdi azarkeş qruplarının iştirak etdiyi beynəlxalq yarışlarda müşayiət olunan oxşar hadisələr seriyasının sonuncusu idi. Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası dərhal UEFA-ya rəsmi şikayət ərizəsi göndərdi və AFFA-nın mətbuat xidmətinin nümayəndəsi Murad Axundov təşkilatın müəyyən edilmiş prosedur çərçivəsində hərəkət etdiyini təsdiqlədi.
İlk baxışdan bu, növbəti azarkeş zarafatı kimi görünə bilər, amma yaxın tarix bunun əksini deyir. Demək olar ki, hər belə hal tanış bir nümunə ilə davam edir: stadionda siyasi nümayiş, Azərbaycan tərəfinin beynəlxalq futbol qurumlarına müraciəti, sonrakı intizam dinləməsi və bir qayda olaraq, heç bir nəzərəçarpacaq profilaktik təsiri olmayan məhdud sanksiyalar.
Simvolların özləri də təsadüfi deyil. Onlar beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən heç vaxt “müstəqil dövlət” kimi tanınmayan bir separatçı qurumun atributlarını nümayiş etdirirlər. Bundan əlavə, 2023-cü ildəki antiterror əməliyyatlarından və Azərbaycanın Qarabağ bölgəsi üzərində tam nəzarəti bərpa etməsindən sonra separatçı strukturların mövcudluğu faktiki və qanuni olaraq dayandırılıb. Buna görə də, bu cür bannerlər artıq "idman emosiyalarının" təzahürü kimi qəbul edilə bilməz. Onlar futbol arenasına gətirilən siyasi jesti təmsil edir, Avropa futbolu isə rəsmi olaraq tam əks prinsipi - idmanın siyasətdən ayrı olduğunu bəyan edir.
Bu prinsip onilliklərdir UEFA siyasətinin əsaslarından biri olaraq qalır. Təşkilatın qaydaları idman tədbirlərindən futbol matçını siyasi qarşıdurma platformasına çevirə biləcək siyasi şüarların, təbliğatın və ya digər simvolların yayılması üçün istifadəni qadağan edir. Bu yanaşma təkcə idmanın neytral təbiətini qorumaq istəyi ilə deyil, həm də təhlükəsizlik məsələləri ilə bağlıdır və haqlı qadağadır. Tribunadakı hər hansı bir siyasi hərəkət qaçılmaz olaraq gərginliyi artırır, azarkeşlərin qarşıdurmasına və iğtişaşlara səbəb ola bilər. Buna görə də, futbolun siyasiləşməsinə qarşı mübarizə artıq uzun müddətdir ki, siyasi üstünlük məsələsi deyil, beynəlxalq yarışların rahat keçirilməsini təmin etmək elementidir.
Lakin təcrübə göstərir ki, bu prinsip bir sıra hadisələrlə bağlı həmişə ardıcıl olaraq tətbiq olunmur. Məhz buna görə də İrəvanda baş verən hazırkı epizod bu qədər diqqəti cəlb edir. Bu, tək bir intizam pozuntusu kimi deyil, son illərdə yaranan hadisələr zəncirinin son halqası kimi qəbul edilir.
Ən səs-küylü belə hallardan biri 2019-cu ilin oktyabr ayında Azərbaycanın "Qarabağ" və Lüksemburqun "Düdelanj" komandaları arasında keçirilən Avropa Liqasının qrup mərhələsi matçı idi. Matç Xose Bartel stadionunun üzərində tanınmamış separatçı qurumun bayrağını daşıyan dron peyda olduqdan sonra dayandırıldı. Həm iştirakçılar, həm də tamaşaçılar üçün təhlükəsizlik təhdidi səbəbindən matç dayandırıldı. Hadisə geniş beynəlxalq diqqətə səbəb oldu. Lüksemburq hakimiyyəti hadisəni pislədi, araşdırma elan etdi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə dəstəyini bir daha təsdiqlədi. Bu epizod özü müasir texnologiyaların siyasi münaqişələri idman meydanlarına necə asanlıqla köçürə biləcəyini nümayiş etdirdi.
Lakin bu hadisə ilk hadisə deyildi. Əvvəllər "Qarabağ"ın iştirak etdiyi Avropa Kuboku matçları zamanı baş verən digər hadisələr də diqqəti cəlb etmişdi. Londonun "Arsenal" komandasına qarşı matç zamanı siyasi simvollar banneri əlində bir azarkeş meydana qaçdı və APOEL (Kipr) ilə matç zamanı tanınmamış qurumun bayraqları tribunalarda peyda oldu. Hər dəfə ssenari demək olar ki, eyni şəkildə inkişaf edir: təhlükəsizlik xidmətlərinin müdaxiləsi, Azərbaycanın rəsmi etirazları, intizam tədbirləri və məhdud sanksiyalar.
Bu hadisələrə təcrid olunmuş şəkildə deyil, bütövlükdə baxıldıqda, bir xarakterik xüsusiyyət üzə çıxır. Şəhərlər, turnirlər, rəqiblər və hətta bu cür tədbirlərin təşkili üçün istifadə edilən üsullar - bannerlərdən və bayraqlardan dronların istifadəsinə qədər - dəyişir, lakin siyasi mövzunun özü sabit qalır. Məhz bu təkrarlanma bu cür hadisələri təkcə idman üçün deyil, həm də siyasi təhlil üçün mövzuya çevirir. Beynəlxalq futbol təşkilatları üçün problem artıq təkcə intizam pozuntuları deyil, əksinə, mövcud qadağalara və əvvəlki hadisələrin toplanmış təcrübəsinə baxmayaraq, idman yarışlarının siyasi şüarların nümayiş etdirilməsi üçün bir vasitə kimi istifadə olunmağa davam etməsidir.
Bu fonda baş verənlərin kortəbiiliyindən danışmaq çətindir. Əksinə, bu, hər dəfə UEFA ilə eyni sualla qarşı-qarşıya qoyan, ildən-ilə təkrarlanan bir tendensiyadır. Mövcud mexanizmlər beynəlxalq futbolu siyasiləşmədən qorumaq üçün kifayətdirmi, yoxsa mövcud intizam sisteminin yenidən nəzərdən keçirilməsinə ehtiyac var?
Bu cür təxribatların məntiqi yalnız futbol stadionları ilə məhdudlaşmır. Son illərdə beynəlxalq idman tədbirləri dəfələrlə Ermənistan-Azərbaycan məsələləri ilə bağlı siyasi nümayişlərin məkanına çevrilib. Ən səs-küylü hadisələrdən biri açılış mərasimi zamanı Azərbaycanın Dövlət Bayrağının ictimaiyyət qarşısında yandırıldığı 2023-cü il Avropa Ağır Atletika Çempionatı idi. Bu hadisə geniş beynəlxalq etirazlara səbəb oldu və təşkilatçıların dünya idmanının əsas prinsiplərindən birini - milliyyətindən asılı olmayaraq yarışçılara hörməti qorumaq qabiliyyətini şübhə altına aldı. Bu cür hadisələr qaçılmaz olaraq konkret turnirdən kənara çıxır. Çünki onlar ev sahibi ölkənin və beynəlxalq idman hərəkatının nüfuzuna xələl gətirir.
2022-ci ilin avqust ayında Belqradın "Crvena Zvezda" və İrəvanın "Pyunik" komandaları arasında keçirilən Avropa Liqası futbol matçı zamanı erməni azarkeşlərin Qarabağla bağlı siyasi məzmunlu banner açması da yaddaşlardadır. Ermənistan Futbol Federasiyasının özü də bu məsələ ilə bağlı rəsmi açıqlama yayıb. UEFA-nın intizam sanksiyalarından qorxan təşkilat azarkeşləri bu cür hərəkətlərdən çəkinməyə və media orqanlarını iğtişaşların görüntülərini yaymamağa çağırdı. Əslində Ermənistan federasiyası tribunaların siyasiləşdirilməsinin beynəlxalq oyunların keçirilməsini təhlükə altına ala biləcəyini və milli futbolun nüfuzuna mənfi təsir göstərə biləcəyini açıq şəkildə etiraf etdi. Təkcə bu fakt problemin təkcə Azərbaycan tərəfinə deyil, həm də Ermənistanın idman qurumlarına yaxşı məlum olduğunu göstərir.
Buna baxmayaraq, məntiqi bir sual yaranır: niyə bu cür hadisələr təkrarlanmağa davam edir? Mümkün izahatlardan biri mövcud intizam təcrübələrinin həmişə kifayət qədər çəkindirici olmamasıdır. Əksər hallarda cəzalar pul cərimələri, xəbərdarlıqlar və ya tribunaların qismən bağlanması ilə məhdudlaşır. İntizam prosedurları yarışlarda asayişin qorunmasında mütləq zəruri element olsa da, onların effektivliyi əsasən cəzanın özü ilə deyil, oxşar pozuntuların təkrarlanmasının qarşısını almaq qabiliyyəti ilə müəyyən edilir. Oxşar hadisələr dəfələrlə baş verərsə, mövcud mexanizmlərin adekvatlığı qaçılmaz olaraq ortaya çıxır.
Müasir futbol çoxdan sırf idman yarışı olmaqdan çıxıb. On milyonlarla tamaşaçı Avropa Kuboku və milli komandaların oyunlarını izləyir və hər bir yüksək səviyyəli hadisə dərhal qlobal mediada və sosial mediada müzakirə mövzusuna çevrilir. Məhz buna görə də futbol stadionları müəyyən radikal qruplar tərəfindən tez-tez siyasi məsələlərə diqqət çəkmək üçün əlverişli platforma kimi qəbul edilir. Lakin bu cür təcrübələr ədalətli rəqabət, qarşılıqlı hörmət və meydanda, tribunada siyasi qarşıdurmanın yolverilməzliyi ideyası üzərində qurulmuş beynəlxalq idman fəlsəfəsinə birbaşa ziddir.
Azərbaycana gəldikdə isə, beynəlxalq hüquqi kontekst də əlavə əhəmiyyət kəsb edir. BMT-nin bütün üzv dövlətləri Qarabağı Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanıyır və dünyanın heç bir dövləti orada mövcud olan separatçı qurumun müstəqilliyini tanımayıb. 2023-cü il hadisələrindən sonra onun mövcudluğu məsələsi həm faktiki, həm də siyasi-hüquqi baxımdan nəhayət həll edildi. Bu fonda müvafiq simvolların istifadəsi sırf siyasi məna kəsb edir və qaçılmaz olaraq beynəlxalq idman təşkilatları tərəfindən elan edilmiş neytrallıq prinsipi ilə ziddiyyət təşkil edir.
Məhz buna görə də Azərbaycanın bu cür hadisələrə reaksiyası ardıcıl görünür. Hər yeni hadisə UEFA-ya və digər beynəlxalq qurumlara rəsmi müraciətlərlə müşayiət olunur. Çünki bu, təkcə milli maraqların qorunması deyil, həm də Avropa futbolunun bütün iştirakçıları üçün məcburi olan vahid qaydalara riayət etmək məsələsidir. Məsələ artıq tək bir banner, dron və ya poster deyil. Məsələ bu cür hərəkətlərin təkrarlanması və mövcud mexanizmlərin gələcəkdə onların qarşısını nə dərəcədə effektiv şəkildə ala bilməsidir.
Hadisələr zənciri - Lüksemburqdakı stadion üzərindəki dron və “Qarabağ” matçlarındakı siyasi etirazlardan tutmuş “Ararat” – “Shamrock Rovers” matçındakı son hadisəyə qədər - ardıcıl bir nümunə formalaşdırır. Bu, UEFA-nın idmanı siyasətdən ayırmaq siyasətinə baxmayaraq, müəyyən idman tədbirlərinin siyasi şüarların təşviqi üçün platforma kimi istifadə olunmağa davam etdiyini göstərir. Buna görə də bu gün söhbət artıq son hadisəyə reaksiya verməkdən daha çox, daha ardıcıl tətbiqə ehtiyacdan gedir.
Mövcud intizam qaydalarının tətbiqi və milli federasiyalar və yarış təşkilatçıları ilə profilaktik işin gücləndirilməsi çox vacibdir. Nəticədə, beynəlxalq idman qurumlarının öz qaydalarının vahid şəkildə tətbiqini təmin etmək qabiliyyəti təkcə UEFA-nın səlahiyyətindən deyil, həm də futbolun idman yarışlarının siyasi qarşıdurma ilə əvəz olunmaması lazım olan bir məkan kimi qorunmasından asılıdır.
Müəllif: Zaur Nurməmmədov
