Beynəlxalq siyasət nadir hallarda sentimentallığa yer buraxır. Yaxın Şərqdə və Cənubi Qafqazda bu həqiqət xüsusilə kəskindir. İlk baxışdan prinsipial və dəyər əsaslı görünən qərarlar dövlətlərin həyati strateji maraqlarına təsir etməyə başlayanda çox vaxt sadəcə müvəqqəti danışıqlar alətlərinə çevrilir. Diplomatiyanın bu uzunmüddətli aksioması İsraildə 1915-ci il Osmanlı imperiyasında baş verən hadisələrin anti-Türkiyə şərhini təşviq etmək cəhdi ilə aydın şəkildə nümayiş etdirildi.

İyun ayının sonlarında İsrail hökuməti Osmanlı imperiyasında 1915-ci il hadisələrinin qiymətləndirilməsini yenidən nəzərdən keçirmək təşəbbüsünü təsdiqlədikdə, bir çox analitik bunu Təl-Əvivin uzunmüddətli mövqeyinin fundamental şəkildə yenidən nəzərdən keçirilməsinin siqnalı kimi qəbul etdi. Onilliklərdir ki, İsrail hakimiyyəti Ankaranın mövqeyinə hörmətlə yanaşaraq və 1915-ci il hadisələrinin birtərəfli xarakterizə edilməsinin mürəkkəb Türkiyə tarixi kontekstini və Birinci Dünya müharibəsi dövrünün reallıqlarını görməzdən gəldiyini qəbul edərək spekulyativ tarixi və siyasi qətnamələrin qəbul edilməsindən çəkinib. Lakin mövcud geosiyasi qarışıqlıq fonunda belə bir qətnamənin təsdiqlənməsi qəsdən edilmiş bir çağırış kimi görünürdü və bu, İsrail siyasi axınının əvvəlki tabuları aşmağa hazır olduğunu göstərirdi. Lakin bu yüksək səviyyəli, simvolik addımdan sonra gözlənilməz və kifayət qədər səssiz bir dönüş baş verdi: məsələ Knessetin gündəliyindən sakitcə və səssizcə yoxa çıxdı - heç vaxt yekun səsverməyə çıxarılmadı.

Bu diplomatik fasilənin pərdəarxası maraqlı tərəflər arasında qaynar fəaliyyətə başladı. İsrailin "Haaretz" qəzetinin yazdığına görə, qanun layihəsinin dayandırılmasının əsas səbəbi Azərbaycanın birbaşa və qətiyyətli müdaxiləsi idi. Qəzetin mənbələri iddia edir ki, İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu İlham Əliyevin birbaşa göstərişi ilə hərəkət edərək, Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevin təcili müraciətindən sonra şəxsən məsələni müzakirədən çıxarıb. Qəzetin məlumatına görə, İsrail tərəfi proseduru təxirə salmaqla yanaşı, həm də Bakıya məsələnin parlament gündəliyindən birdəfəlik çıxarıldığına dair aydın zəmanət verib. Qanun layihəsinin müəllifi, xarici işlər naziri Gideon Saarın ofisi bu versiyanı rəsmi olaraq təkzib etməyə çalışsa da, bu cür qəfil rədd üçün başqa heç bir aydın izahat verilmədi və xarici siyasət dünyasında bu cür sükut çox vaxt rəsmi mətbuat açıqlamalarından daha fərqli səslənir.

İsrail rəhbərliyinin bu cür sürətli reaksiyası və sonrakı itaəti Bakı ilə Təl-Əviv arasındakı ittifaqın tarixən qurulmuş dərin praqmatizmi ilə izah edilə bilər. Azərbaycan əvvəldən Türkiyə əleyhinə tarixi hekayələrin təşviq edilməsinin tamamilə qəbuledilməz bir addım olacağını və strateji etimad münasibətlərinə xələl gətirəcəyini açıq şəkildə bildirdi. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi bu təşəbbüsü tez və sərt şəkildə "tarixi faktların təhrif edilməsi" və qərəzsiz elmi təhlil tələb edən mürəkkəb bir prosesi qısamüddətli siyasi məqsədəuyğunluq üçün bir vasitəyə çevirmək cəhdi kimi xarakterizə etdi. Bakı açıq şəkildə bildirdi: Türkiyəyə təzyiq göstərmək və mövcud xarici siyasət məsələlərini həll etmək üçün həssas tarixi məsələlərdən istifadə etmək, xüsusən də ən yaxın müttəfiqlərinin maraqlarına təsir etdikdə qəbuledilməzdir.

İsrailin yüksək həssaslığının və Azərbaycan rəhbərliyinin fikirlərini dinləməyə hazır olmasının səbəbləri hər iki ölkənin fundamental milli təhlükəsizliyi və iqtisadi maraqlarındadır. İsrail üçün Azərbaycan təkcə regional tərəfdaş deyil, həm də karbohidrogenlərin əsas təchizatçısıdır: uzun illərdir ki, Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri ilə çatdırılan Azərbaycan nefti yəhudi dövlətinin ümumi xammal ehtiyacının üçdə birini və ya yarısını ödəyir. Qlobal enerji bazarlarındakı qeyri-sabitlik və Yaxın Şərqdəki müntəzəm böhranlar fonunda bu tədarüklərin etibarlılığı çox vacibdir. Bakı üçün İsrail də öz növbəsində yüksək texnologiyalı silahların əsas təchizatçısıdır və Qərb paytaxtlarında etibarlı siyasi körpü və nüfuzlu müttəfiq olaraq qalır.

Türkiyənin özü də bu diplomatik manevrdə əhəmiyyətli rol oynayıb. 1915-ci il hadisələri ilə bağlı obyektiv tarixi həqiqətin qorunması Türkiyənin xarici siyasətinin əsas prioritetidir və Ankara Knessetin ilkin təşəbbüsünü Qəzza zolağındakı gərginlik səbəbindən Türkiyə-İsrail münasibətlərinin pisləşməsi fonunda açıq bir demarş kimi qəbul edib. İsrail tərəfi açıq şəkildə 1915-ci il hadisəsi ilə bağlı fərziyyələrdən Rəcəb Tayyib Ərdoğana qarşı təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməyə ümid edirdi. Lakin bu addımın Təl-Əviv və Ankara arasında sadəcə ikitərəfli məsələ olaraq qalacağı gözləntisi yanlış oldu: İsrail siyasətçiləri Azərbaycan-Türkiyə "bir millət, iki dövlət" ittifaqının hər iki ölkənin siyasətinin bütün sahələrinə nə qədər dərin inteqrasiya olunduğunu nəzərə almadılar və bu da Türkiyənin maraqlarına edilən hər hansı bir hücumu zərbə kimi qiymətləndirdi.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov