Bu yaxınlarda Ermənistandakı Avropa İttifaqının (Aİ) Monitorinq Missiyası təmtəraqlı bəyanat verib: “Bölgədə sülh və təhlükəsizliyi dəstəkləməyə sadiq qalmaqdan qürur duyuruq. Missiyamız Ermənistan və Azərbaycan sərhədində fasiləsiz, 24/7 monitorinq aparır. Sabitliyi təşviq etmək, etimad yaratmaq və Ermənistan vətəndaşlarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün hazırlığımızı və qətiyyətimizi bir daha təsdiqləyirik”, - bəyanatda deyilir.
Aİ missiyası Ermənistanda 2022-ci ilin payızında, Ermənistan-Azərbaycan sərhədində gərginliyin daha da artması fonunda yaradılıb. Əldə edilən razılaşmalardan sonra Aİ ilk məhdud müşahidəçi qrupunu bölgəyə göndərib. Lakin müvəqqəti missiya tez bir zamanda daha mütəşəkkil dəstəyə çevrildi. 2023-cü ildə Aİ uzunmüddətli iştirak barədə qərar verdi və 2025-ci ilin əvvəlində missiyanın mandatı rəsmi olaraq 2027-ci ilin fevralına qədər uzadıldı.
Rəsmi Bakının davamlı etirazlarına baxmayaraq onlar Ermənistanda ən azı daha 13 ay qalmaq niyyətindədirlər.
Hərbi ekspertlər Aİ missiyasının son bəyanatını şərh edərkən bildirirlər ki, əgər onlar özlərini mülki müşahidəçi hesab edirlərsə, “Ermənistan vətəndaşlarının təhlükəsizliyini” necə təmin edə bilərlər? Belə anlaşılır ki, ya onların silahları var, ya da gözəgörünməz qüvvələri. Yəni Aİ müşahidəçilərinin hərbi səlahiyyətləri, məcburetmə vasitələri və ya insidentlərin qarşısının alınması mexanizmləri yoxdur. O halda “təhlükəsizliyin təmin edilməsi” gəlişi xoş sözlərdir.
Aİ üzvü olmayan və regionla birbaşa əlaqəsi olmayan bir ölkənin - Kanadanın nümayəndələrinin anlaşılmaz şəkildə daxil olduğu missiyanın tərkibi suallar doğurur. Həm də regiondakı vəziyyət dəyişib. Həm Azərbaycan, həm də Ermənistan son mərhələyə - sülh sazişinə çatmaq üçün ehtiyatlı, lakin fərqli bir nikbinlik nümayiş etdirirlər.
Son altı ay ərzində sərhəddə heç bir ciddi insident qeydə alınmayıb. Üstəlik, bu ilin avqust ayında Vaşinqtonda sülh sazişinin paraflanması baş tutdu. Ayna.az öz şərhində yazır ki, əslində avqust ayından sonra sülhün əsas qarantı qeyri-müəyyən şəkildə ifadə olunan müşahidəçi qrupu deyil, onun köməyi ilə siyasi razılaşmalar əldə edilən ABŞ Prezidenti Donald Tramp idi. Bu kontekstdə məntiqi sual yaranır: İrəvanın başqa cür faydasız müşahidəçilərlə vaxtından əvvəl vidalaşmaq üçün siyasi iradəsi olacaqmı?
Milli Məclisin deputatı, Ana Vətən Partiyasının sədr müavini Günay Ağamalı “Yeni Müsavat”da diqqətlərə çatdırdı ki, Avropa İttifaqının Ermənistandakı Monitorinq Missiyasının son bəyanatları bir daha göstərir ki, bu qurum öz mandatını aşan və reallıqla uzlaşmayan ifadələrdən istifadə edir: ""Ermənistan vətəndaşlarının təhlükəsizliyini təmin etmək" kimi iddialar mülki müşahidəçi statusuna malik bir missiyanın səlahiyyətləri çərçivəsində deyil. Əgər Avropa İttifaqı missiyası özünü sırf müşahidəçi qurum kimi təqdim edirsə, onun təhlükəsizliyi “təmin etmək” üçün hansı real mexanizmlərə malik olduğu ictimaiyyətə açıqlanmalıdır. Avropa İttifaqının hərbi səlahiyyətləri və insidentlərin qarşısını almaq üçün məcburetmə vasitələri mövcud deyil. Belə olduğu halda belə bəyanatlar siyasi ritorikadan başqa bir məna daşımır və regionda yanlış gözləntilər formalaşdırır. Eyni zamanda birlik üzvü olmayan, regionla birbaşa əlaqəsi olmayan ölkələrin, o cümlədən Kanadanın nümayəndələrinin bu missiyada iştirakı əlavə suallar yaradır. Azərbaycan tərəfi dəfələrlə bu missiyanın fəaliyyətinin şəffaf və balanslı olmadığını bəyan edib. Məqsəd Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh gündəliyinə kölgə salmaq və regiondakı normallaşma mühitinə mənfi təsir göstərməkdir. Hazırkı mərhələdə regionda vəziyyət köklü şəkildə dəyişib. Vaşinqtonda sülh sazişinin paraflanması faktı göstərir ki, real sülhün əsas təminatçısı siyasi iradədir və onun icrası üçün konkret diplomatik mexanizmlər aktivləşir. Hesab edirəm ki, Ermənistan tərəfi artıq regionda yeni reallıqları nəzərə almalı və sülh prosesinə real töhfə verməyən, etimadı artırmaq əvəzinə suallar doğuran mexanizmlərlə vidalaşmaq üçün siyasi iradə nümayiş etdirməlidir".
AMİP Ali Məclisinin sədri, politoloq Rəşad Bayramovun sözlərinə görə, Avropa İttifaqının Ermənistandakı Monitorinq Missiyasının son bəyanatı artıq sülh ritorikasından çox, reallıqdan uzaq siyasi özünütərif təsiri bağışlayır: “Şübhəsiz ki, silahsız, mülki statuslu və heç bir məcburetmə səlahiyyəti olmayan bir missiyanın ”təhlükəsizlik təminatı"ndan danışması açıq-aşkar manipulyativ yanaşmadır.
Avropa İttifaqının müşahidə missiyası 2022-ci ildə sərhəddə gərginliyin artdığı dövrdə yaradılmışdı və ilkin mərhələdə bunu böhrana cavab kimi təqdim edirdi. Lakin aradan keçən müddət göstərdi ki, missiya nə gərginliyin azalmasına real töhfə verdi, nə də tərəflər arasında etimad yaratdı. Əksinə, rəsmi Bakının haqlı etirazlarına baxmayaraq mandatın uzadılması Avropa İttifaqının bölgədə vasitəçilik yox, öz maraqlarını təmin etmək istəyini ortaya qoydu. Ən ciddi problem missiyanın öz funksiyasını bilərəkdən şişirtməsidir. Hərbi və hüquqi mexanizmlərdən məhrum olan müşahidəçilər nə insidentlərin qarşısını ala, nə də eskalasiya zamanı hər hansı real müdaxilə edə bilərlər. Bu halda “təhlükəsizliyin təmin edilməsi” ifadəsi faktiki məzmundan məhrum, yalnız siyasi PR məqsədi daşıyan boş ritorikadır. Əgər təhlükəsizlik müşahidə ilə təmin olunsaydı, bölgədə onilliklər boyu davam edən münaqişələr çoxdan həllini tapardı. Missiyanın tərkibində ittifaq üzvü olmayan Kanadanın nümayəndələrinin yer alması isə onun “Avropa dəyərləri” adı altında gizlədilən daha geniş geosiyasi maraqlara xidmət etdiyini göstərir. Regionla birbaşa əlaqəsi olmayan dövlətlərin bu missiyaya cəlb edilməsi onun neytral və balanslı mexanizm olmadığını, əksinə, Qərb blokunun Cənubi Qafqazda siyasi mövcudluğunu möhkəmləndirməyə yönəlmiş alətə çevrildiyini təsdiqləyir. Üstəlik, missiyanın mövcudluğu artıq regional reallıqla ziddiyyət təşkil edir. Son altı ayda Ermənistan-Azərbaycan sərhədində ciddi insident qeydə alınmayıb. Tərəflər sülh sazişinə doğru real və konkret addımlar atırlar. Avqust ayında Vaşinqtonda sülh sənədinin paraflanması isə açıq şəkildə göstərdi ki, prosesin real təminatçısı müşahidəçilər deyil, siyasi çəkisi olan güc mərkəzləridir. Belə olan halda təbii ki, ortaya haqlı suallar çıxır. Funksional əhəmiyyətini itirmiş, etimad yaratmaqdan başqa nə işlə desən məşğul olan bu missiyanın Ermənistanda qalmasına həqiqətən ehtiyac varmı?"
