Amerikalı senator Stiv Deyns Ermənistan və Azərbaycan arasında imzalanmış sülh sazişinin miqyasını dəyərləndirərkən bildirib ki, bu sənədin əhəmiyyətini başa düşmək üçün əvvəlcə münaqişənin tarixi kontekstinə nəzər salmaq lazımdır.

“Tərəflər 1980-ci illərin sonlarından etibarən qarşıdurma vəziyyətindəydirlər, çoxsaylı müharibələrdən keçmişdilər və barışıq istiqamətində demək olar ki, irəliləyiş əldə etməmişdilər. İki tərəf arasında əvvəlki münaqişə 1988–1994-cü illəri əhatə edib, 2008–2023-cü illər arasında isə doqquz dəfə aktiv toqquşma baş verib”, – senator xatırladıb.

Onun sözlərinə görə, əvvəlcə Sovet İttifaqı, sonra isə Rusiya regionda vasitəçi rolunda çıxış edib, lakin bu vasitəçilik əslində münaqişənin uzadılmasına, hər iki ölkənin öz məqsədlərinə çatmasının qarşısının alınmasına və zorakılıq dövrünün davam etməsinə xidmət edib.

“Ata Buşun dövründən bəri bütün ABŞ prezidentləri problemin həlli üçün öz sülh təşəbbüslərini irəli sürüblər, lakin onların heç biri uğurlu olmayıb. Bəziləri kifayət qədər resurs ayırmayıb və ya danışıqlarda prioritetləri elan etməyib, digərləri isə sadəcə olaraq tərəflər arasında razılıq əldə edə bilməyib.

Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi Putinin diqqətini yayındırdı və Rusiyanın resurslarını qərbə yönəltdi, nəticədə ABŞ-ın regionda daha çox iştirak və təsir imkanları yarandı.

Ermənistan və Azərbaycan Rusiyanın təzyiq zəncirini qıraraq müstəqil gələcəyə doğru addımlamağa başladılar və bu gələcəyi ABŞ-la tərəfdaşlıqda görürlər”, – o vurğulayıb.

Deyns bildirib ki, Tramp administrasiyası regionda danışıqlara kompleks yanaşma sərgiləyib. Stiv Uitkoffun komandası dərhal regiona gəlib və razılaşmanın ən çətin məsələlərinin həllinə başlayıb.

“Əvvəlki danışıq cəhdləri adətən məsələləri bir-birindən təcrid etməyə yönəlmişdi. Bu da olduqca mürəkkəb diplomatik şəbəkənin yaranmasına və dəyərləndirmə zamanı regionun mürəkkəbliyinin bilmədən azaldılmasına səbəb olmuşdu.

Hazırkı administrasiya bütün məsələlərin bir-biri ilə bağlı olduğunu və onların həllinin bir-birini istisna etmədiyini, əksinə, bir-birini tamamladığını dərk edərək danışıqlara kompleks şəkildə yanaşdı.

Amerikanın danışıqlar aparan heyəti bu məqsədlə “Beynəlxalq sülh və rifah naminə Tramp marşrutu” (TRIPP) adlı yeni konsepsiya təqdim etdi. Bu marşrut Azərbaycanın eksklavı olan Naxçıvanla birləşməsini təmin etməklə yanaşı, eyni zamanda Ermənistanın, Azərbaycanın və regionun digər dövlətlərinin də fayda əldə edəcəyi yeni bir ticarət yolunu yaratmalı idi.

Bu iki məsələ – kommunikasiya və sülh razılaşması – danışıqların ən çətin hissəsi idi. Lakin TRIPP sazişi hər iki tərəfi qane edən tamamilə yeni yanaşma təqdim etdi”, – Deyns qeyd edib.

Senatorun sözlərinə görə, o, bu ilin mayında – danışıqların ən gərgin mərhələsində - regionu ziyarət edib: “Həmin vaxt Tramp administrasiyasının vasitəçiliyi ilə Ermənistan və Azərbaycan arasında danışıqlar qızğın mərhələdə idi. O zaman proses hələ kövrək idi.

Səfər zamanı mən prezident İlham Əliyev və baş nazir Nikol Paşinyanla görüşdüm. Görüşlərimiz hər iki liderin eşitmək istədiyi təzə baxışları ortaya qoymaq üçün imkan yaratdı. Hər iki lider bu münaqişəni birdəfəlik həll etmək istəyində səmimi idilər. Onlar gələcəyin təqdim etdiyi imkanları görür, lakin həmin imkanlardan faydalana bilmək üçün əvvəlcə zorakılığa son qoyulmasının vacibliyini anlayırdılar.

Biz onilliklər ərzində sülh danışıqlarının qarşısını alan, həlli mümkünsüz görünən məsələlərə praktik yanaşmalar üzərində müzakirələr apardıq. Həm baş nazir Paşinyan, həm də prezident Əliyev bütün bu proses ərzində böyük cəsarət və dözümlülük nümayiş etdirdilər, sülh naminə öz reputasiyalarını və siyasi irslərini risk altına qoydular.

Onların bu cəsarəti, Tramp və onun komandasının yaradıcı diplomatiyası və problemləri həll etmə bacarığı ilə birləşərək bizi bugünkü vəziyyətə gətirib çıxardı”.

“Regiona etdiyim səfər həm də diqqətçəkən mənzərəni ortaya qoydu:
Ermənistan və Azərbaycan Birləşmiş Ştatlarla əməkdaşlıq etməyi, ölkələrini gələcəyə daşıyacaq çoxtərəfli strukturun yaradılması üçün birlikdə hərəkət etməyi qərara aldılar. Təəssüf ki, son illər Gürcüstan əks istiqamətdə, yəni yanlış istiqamətdə hərəkət edib.

Avqustun 8-də Əliyev və Paşinyan Vaşinqtona gələrək Cənubi Qafqazda sülhə dair sazişi və birgə bəyannaməni imzaladılar. Bu saziş prosesin sonu deyil, əksinə, gələcək üçün yol xəritəsini təqdim edir. Sənəddə sülhün prinsipləri, hər iki tərəfin üzərinə götürdüyü öhdəliklər və həmçinin ABŞ-ın bu razılaşmanın təminatçısı kimi rolu öz əksini tapır.

İndi, saziş imzalandıqdan sonra ABŞ tərəfdaşlarla birlikdə onun həyata keçirilməsinə başlaya bilər.

Tramp administrasiyası operativ şəkildə fəaliyyət göstərir: artıq Ermənistanın inkişafının maliyyələşdirilməsi üçün 145 milyon dollar ayrılıb və ehtiyac olduqca əlavə vəsaitlər də ayrılacaq.

Birləşmiş Ştatlar regionda real və konkret sülhə sərmayə qoyur – elə bir sülhə ki, bu, bütün ölkələrimiz üçün fayda gətirəcək. Bu razılaşmanın iqtisadi potensialı nəhəngdir”, – deyə Deyns vurğulayıb.

Əlbəttə, senatorun bu çıxışı çox gözəl səslənir. Amma sual yaranır: hazırda tərəflər arasında tamhüquqlu sülh sazişinin bağlanması və “Tramp yolu”nun (Zəngəzur dəhlizinin) açılması üçün real addımlar atılırmı? Bu günə qədər Ermənistan–Azərbaycan sərhədinin şimal hissəsində yalnız kiçik bir sahə delimitasiya olunub, keçən həftə isə Əliyev Ermənistana daşınan yüklərin tranziti üçün Azərbaycan ərazisini açdığını elan edib. Hələlik proses bununla məhdudlaşır. Bəs tərəflər, məsələn, Ermənistan parlamentinə növbəti seçkilərə qədər tam sülh sazişi imzalaya biləcəklərmi? Bu, Paşinyan üçün çox vaxtın atılmış imza olardı.

Pressklub.az-ın suallarını tanınmış erməni analitik və publisist İşxan Verdyan cavablandırıb.

Onun sözlərinə görə, rəsmi erməni mənbələrindən əldə olunan məlumatlara əsasən, Syunikdə kommunikasiya yollarının açılması işi hələ planlaşdırma mərhələsindədir. “Ermənistanın özünün dəmir yolu çəkilişi sahəsində təcrübəsi olmadığı üçün hazırda daha çox problemin necə həll olunacağı müzakirə olunur, konkret layihələr həyata keçirilmir. Lakin elan olunub ki, yaxın vaxtlarda qiymətləndirmə işləri və layihələndirmə mərhələsi başlayacaq. Və bəlkə də, artıq bu işlərə başlanılıb.

Bundan əlavə, xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan qeyd edib ki, dəmir yolu tikintisi üçün Azərbaycanın yolun öz hissəsini tamamlaması və xətti sərhədə qədər çəkməsi lazımdır. Bundan sonra həmin yol Ermənistan ərazisində davam etdiriləcək. Onun sözlərinə görə, “dəmir yolunu öndəki dəmir yolundan başlayaraq tikirlər”, buna görə də burada gözləmə faktoru mövcuddur. Mirzoyanın proqnozuna görə, işlər başladıqdan sonra bütün proses təxminən iki il çəkəcək”, – erməni ekspert bildirib.

O əlavə edib ki, ABŞ “Tramp Yolu” üçün maliyyə vəsaiti ayırdığını da açıqlayıb. “Lakin vurğulamaq lazımdır ki, Ermənistan-Azərbaycan dialoqu ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə başlamayıb. Hətta Donald Tramp administrasiyası layihələrə aktiv qoşulmazdan əvvəl tərəflər artıq çox məhsuldar ikitərəfli danışıqlar aparırdılar və bu danışıqlar müsbət nəticələr verirdi.

Beləliklə, tərəflərin qarşılıqlı əməkdaşlıq təcrübəsi ABŞ-ın işə qoşulmasından xeyli əvvəl mövcud idi. Təbii ki, ABŞ-ın iştirakı prosesləri sürətləndirdi və onlara beynəlxalq görüntü qazandırdı. Amma belə təəssürat yaranır ki, ABŞ-ın müdaxiləsi olmasaydı belə, proses artıq o mərhələdə idi ki, onu geri qaytarmaq mümkün olmazdı. Buna görə də üçüncü tərəflərin mövcudluğuna baxmayaraq, mən öz nailiyyətlərimizi kiçiltməməyin tərəfdaram”, – Verdyan yekunlaşdırıb.