TRIPP, yoxsa “Araz dəhlizi”: Bakı və Ankara hansı marşrutu gözləyir?

Ermənistanın anlaşılmaz tərəddüdü Azərbaycanın planlarını dəyişə bilər

TRIPP layihəsi texniki baxımdan Rusiyanın iştirakı olmadan da həyata keçirilə bilər. Bunu NEWS.am-a açıqlamasında “APRI Ermənistan” tədqiqat mərkəzinin elmi əməkdaşı, politoloq Sergey Melkonyan bildirib.

Ekspertin sözlərinə görə, hazırda bütün zəruri infrastrukturu inşa etməyə qadir kifayət qədər şirkət var. Bunun üçün onların həm təcrübəsi, həm də lazımi hazırlığı mövcuddur.

Politoloqun qeyd etdiyi kimi, Rusiya tərəfi layihənin öz iştirakı olmadan həyata keçirilməsinin mümkünsüzlüyündən danışarkən, böyük ehtimalla, yarana biləcək maneə və əngəlləri nəzərdə tutur.

“Burada hansı maneələrdən söhbət gedə bilər? Xatırladım ki, 1992-ci il müqaviləsinə əsasən, bizim ərazimizdə Rusiya sərhəd qoşunları yerləşir. Bəli, onlar İran sərhədində yerləşən keçid məntəqəsindən çıxıblar, lakin sərhədçilər hələ də sərhəddə qalırlar. Yuxarıda qeyd olunan müqavilənin 4-cü bəndinə əsasən, Ermənistan-İran sərhədinə nəzarəti o zaman öz üzərimizə götürə bilərik ki, sərhədçilərimiz buna hazır olsunlar. Lakin bu proses uzana bilər. Rusiya öz sərhəd qoşunlarını sərhədin bu hissəsindən mümkün qədər qısa müddətdə çıxarmaqdan imtina edə bilər”, - Melkonyan izah edib.

Onun sözlərinə görə, bu, TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsi məsələsində müəyyən problemlər yarada bilər.

Maraqlıdır ki, bu məqam başqa bir xəbərlə də üst-üstə düşür.

Azərbaycan dəmir yolunun Ağbəndə qədər çəkilməsində irəliləyiş əldə edildiyini açıqlayıb və İranda işlərin sürətləndirilməsinə çağırış edib. Bakı regional nəqliyyat marşrutunun ötürücülük qabiliyyətini artırmalı olan dəmir yolunun İran ərazisində tikintisinin başa çatdırılmasını sürətləndirməyə çağırıb. Bu barədə Azərbaycanın Baş nazirinin müavini Şahin Mustafayev İranın yol və şəhərsalma naziri Fərzanə Sadiqlə telefon danışığı zamanı bildirib. Tərəflər ikitərəfli münasibətlərin vəziyyətini, tranzit əməkdaşlığının genişləndirilməsini, sərhədyanı layihələri, eləcə də neft-qaz sahəsində əməkdaşlığı müzakirə ediblər.

Mustafayev qeyd edib ki, Azərbaycanın ərazisində dəmir yolu xəttinin tikintisi Ağbənd ərazisinə qədər irəliləyib. Onun sözlərinə görə, İran ərazisindəki hissənin başa çatdırılması marşrutun nəqliyyat imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq və onun regional tranzit üçün əhəmiyyətini gücləndirəcək.

Sadiq isə qaz, elektrik enerjisi və nəqliyyat sahələrində əldə olunmuş razılaşmaların işlənib hazırlanması və icrasına nəzarət məqsədilə qısa müddətdə birgə komitənin yaradılmasının zəruriliyini bildirib.

Nazir həmçinin qeyd edib ki, İranın nəqliyyat infrastrukturu ABŞ və İsrailin iştirakı ilə baş vermiş son müharibə zamanı zərər görüb. Bununla belə, zədələnmiş obyektlərin bərpası mövcud infrastruktur layihələrinin icrası ilə paralel davam edir, əsas tranzit marşrutları isə işlək vəziyyətdə saxlanılır.

Tərəflər regionda baş verən son hadisələri də müzakirə edib, strateji və iqtisadi əməkdaşlığı genişləndirmək niyyətlərini təsdiqləyiblər.

Beləliklə, sual yaranır: hansı dəmir yolu xəttini daha əvvəl görəcəyik – Zəngəzur dəhlizi, yəni Ermənistan ərazisindən keçən şimal marşrutunu, başqa sözlə, TRIPP-i, yoxsa “Araz dəhlizi” adlandırılan və İran ərazisindən keçən cənub marşrutunu? Nə Ermənistanın, nə də İranın hələlik bu planların praktiki icrasına xüsusi həvəs göstərmədiyini nəzərə alsaq, bu suala necə cavab vermək olar?

Görünür, bu dəmir yolu xətlərinin yaradılmasında ən çox Azərbaycan və Türkiyə maraqlıdır. Çünki nəticədə onlar Naxçıvan vasitəsilə birbaşa dəmir yolu əlaqəsi əldə edəcəklər. Amma məsələn, Tramp TRIPP-i unudarsa – bildiyimiz kimi, o, belə bir addım atmağa da qadirdir – və İran Bakının və Ankaranın istəklərinə cavab vermək istəməzsə, bu layihələri həyata keçirmək mümkün olacaqmı?

Pressklub.az-ın suallarını tanınmış jurnalist, politoloq, Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin baş müşaviri Tofiq Abbasov cavablandırıb.

Onun sözlərinə görə, biz getdikcə daha çox əmin oluruq ki, Avrasiya materikində əsas rolu Cənubi Qafqaz oynayır və son illərdə Azərbaycanın səyləri nəticəsində burada diversifikasiya üçün kifayət qədər əlverişli imkanlar yaradılıb.

“Seçim imkanları kifayət qədər genişdir – həm respublikanın özü, həm də onun tərəfdaşları üçün.

Əsas və ən real plan Zəngəzur dəhlizinin inkişafı, ümumilikdə isə Azərbaycan ərazisində kəsişən “Şərq-Qərb” və “Şimal-Cənub” kimi irimiqyaslı nəqliyyat-kommunikasiya layihələrinin həyata keçirilməsi ilə bağlıdır. Uzun müddət bu layihələrin reallaşdırılmasının qarşısını alan əsas amil Ermənistan idi. Lakin son dövrlərdə, görünür, Ermənistan inteqrasiyanın üstünlüklərini qiymətləndirib və Cənubi Qafqazın inteqrasiya potensialının artırılmasına, daha cəlbedici logistika və yükdaşıma imkanlarının yaradılmasına yönəlmiş əsas tendensiyanı açıq şəkildə dəstəkləməyə başlayıb.

Bununla belə, Ermənistan, birincisi, bəzi məsələləri tam açıqlamır, ikincisi isə başlanmış bütün layihələri başa çatdırmağa və onların potensialını tam şəkildə reallaşdırmağa tələsmir.

“Şimal-Cənub” layihəsinə gəldikdə isə onun həyata keçirilməsində üç əsas aktor – Rusiya, Azərbaycan və İran mühüm rol oynayır. Lakin İran tərəfdən də prosesin müəyyən qədər ləngidilməsi müşahidə olunur. Astara-Rəşt-Qəzvin dəmir yolu hissəsinin tikintisi İran iqtisadiyyatı üçün öhdəsindən gəlinməyəcək bir vəzifə deyil. Üstəlik, Azərbaycan əvvəlcə yarım milyard, daha sonra isə 1 milyard dollar həcmində kredit vəsaiti ayırmağa hazır olduğunu bəyan etmişdi. İran rəsmi Bakının bu təşəbbüsünü alqışlasa da, razılaşma imzalanmadı. Nəticədə elə bir vəziyyət yaranıb ki, Azərbaycanın təklifləri hələ də nəzərdən keçirilmə mərhələsində qalır, İran tərəfi isə yekun qərar qəbul etməyə tələsmir.

Digər tərəfdən, Ermənistanda regiondan keçən “Şimal-Cənub” nəqliyyat-kommunikasiya əlaqəsinin alternativ variantını fəal şəkildə təklif etməyə çalışırlar.

Əgər məsələnin Rusiya, Azərbaycan və İran tərəfindən birgə həll edilməli olduğunu nəzərə alsaq, regionun cənub hissəsində bu nəqliyyat-kommunikasiya dəhlizinin çəkilməsi üçün dörd mümkün marşrutun mövcud olduğunu nəzərə almaq lazımdır.

Birinci marşrut Mərkəzi Asiyadan keçərək Türkmənistan ərazisindən istifadə edir: Rusiya – Qazaxıstan – Türkmənistan – İran və sonrakı hissə.

İkinci marşrut birbaşa Xəzər dənizinin akvatoriyasından keçir (Azərbaycan ərazisindən yan keçməklə Rusiya – İran; ya da Türkmənistan və Qazaxıstandan yan keçərək dəniz yolu ilə Rusiya – İran) və daha sonra marşrut Fars körfəzinə və Hind okeanına çıxır.

Üçüncü marşrut isə ən əlverişli və proqnozlaşdırıla bilən marşrutdur: Rusiya – Azərbaycan – İran.

Dördüncü marşrut Rusiya – Ermənistan – İran istiqamətindən keçərək daha sonra Hind okeanına çıxır.

Məhz bu fikir ayrılıqlarında əsas ziddiyyət özünü göstərir. Məlumdur ki, Ermənistan rəsmi Dehlinin (Hindistan hökumətinin) dəstəyi ilə “Şimal-Cənub” marşrutunun elə bir variantını irəli sürməyə fəal çalışır ki, layihə Hindistandan başlayaraq cənub enlikləri boyunca İran istiqamətində hərəkət edir, oradan isə Ermənistan, Gürcüstan və Qara dəniz vasitəsilə Avropaya yönəlir. Alternativ olaraq Ermənistan və Gürcüstandan keçərək Rusiyaya və Şimali Avropaya uzanan marşrut da təklif olunub.

Hindistan bu marşrutu qeyri-rəsmi şəkildə irəli sürərək öz geosiyasi mövqelərini möhkəmləndirməyə və dost olmayan dövlətlərlə rəqabət aparmağa çalışıb. Azərbaycanla Pakistan arasında tarixən sıx münasibətlərin mövcudluğunu nəzərə alan (Hindistan və Pakistan ekzistensial rəqiblərdir, nüvə dövlətləridir, regionda liderlik uğrunda davamlı mübarizə aparırlar, bu rəqabət ərazi mübahisələri və silahlı toqquşmalarla müşayiət edilir) Dehli Ermənistan üzərindən yalnız öz maraqlarına cavab verən marşrutu qəbul etdirməyə çalışır. Bu layihə Pakistanın əsas tərəfdaşı kimi Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini azaltmağa yönəlib.

Zəngəzur dəhlizinə əsasən “Şərq-Qərb” nəqliyyat-kommunikasiya dəhlizi kontekstində baxılır. Lakin burada da Ermənistan son dərəcə qeyri-müəyyən, hətta ikibaşlı mövqe tutur.

Zəngəzur dəhlizi barədə ilk dəfə Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan liderlərinin – Prezident İlham Əliyevin, Prezident Vladimir Putinin və Baş nazir Nikol Paşinyanın 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatında rəsmi şəkildə bəhs olunub. Sənədin 9-cu bəndində Azərbaycan Respublikası ilə onun eksklavı olan Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında maneəsiz quru əlaqəsinin təmin edilməsi, eləcə də yükdaşımaların həyata keçirilməsi, vətəndaşların, resursların və kapitalın hərəkəti, xidmətlərin göstərilməsi üçün regionun kommunikasiyalarından geniş istifadə nəzərdə tutulurdu.

Bəyanatın imzalanmasından təxminən altı il keçib, lakin praktiki baxımdan hər hansı irəliləyiş müşahidə olunmur. Ermənistanın bu məsələdə yanaşması diqqət çəkir: sözlə layihəyə hazır olduğunu bildirir və onun öz maraqlarına uyğun gəldiyini deyir, lakin reallaşdırma mərhələsində prosesi daim uzadır, “bir addım irəli, iki addım geri” prinsipi ilə hərəkət edir. Bu isə regionun inkişafı ilə bağlı gözləntilərə tamamilə ziddir.

Vəziyyət o həddə çatdı ki, ötən il avqustun 8-də Donald Trampın rəhbərlik etdiyi ABŞ administrasiyası layihənin həyata keçirilməsini sürətləndirmək üçün öz resurslarını işə saldı. Buna baxmayaraq, az sonra Ermənistan siyasi elitasında bu layihənin sırf ikitərəfli xarakter daşıdığı və Azərbaycanın onunla heç bir əlaqəsinin olmadığı barədə fikirlər səslənməyə başladı.

Bu mövqe məntiqsiz görünür: əgər Azərbaycanın 44 günlük müharibədəki qələbəsi və onun yaratdığı nəqliyyat-kommunikasiya imkanları olmasaydı, Ermənistanın ümumiyyətlə ABŞ-la Zəngəzur dəhlizi barədə danışıqlar aparması üçün heç bir əsası olmazdı”, - deyə ekspert bildirib.

Onun sözlərinə görə, Ermənistan Respublikasının məsuliyyət zonasında yerləşən, uzunluğu təxminən 42-44 kilometr olan dəmir yolu xəttinin tikintisi və bərpası Ermənistan üçün son dərəcə mürəkkəb vəzifəyə çevrilib.

“İrəvan hərbi əməliyyatlar illərində dağıdılmış, sökülmüş və yararsız vəziyyətə salınmış dəmir yolu xəttinin bərpası ilə məşğul olmur.

Əvvəllər bu sabit regionda Moskva – Tehran marşrutu üzrə birbaşa dəmir yolu əlaqəsi fəaliyyət göstərirdi. Şimaldan qatarlar Bakı istiqamətində hərəkət edir, daha sonra İrəvan və Naxçıvandan keçərək Culfa stansiyasına çatırdı. Burada bəzi vaqonların təkər cütləri dəyişdirildikdən sonra (İranda Avropa standartlı dəmir yolu ölçüsündən, keçmiş sovet respublikalarının ərazisində isə daha geniş dəmir yolu ölçüsündən istifadə olunduğuna görə) həmin vaqonlar Tehrana qədər hərəkət edirdi. Texniki proses birbaşa Culfa stansiyasında həyata keçirilirdi: vaqonlar İran dəmir yollarının parametrlərinə uyğun platformalara yerləşdirilirdi.

Hazırda Ermənistan rəhbərliyi bu ideyaları sözlə dəstəklədiyini bəyan etsə də, əməldə heç bir addım atmır. Azərbaycan isə növbəti dəfə öz imkanlarını nümayiş etdirərək Ağbəndə qədər dəmir yolu çəkib. Bundan əlavə, Bakı ölkənin əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə İran ərazisindən keçməklə birləşdirən alternativ marşrut da hazırlayıb. Azərbaycan hadisələrin müxtəlif istiqamətdə inkişaf edə biləcəyini nəzərə alaraq fərqli variantlar hazırlayıb. Lakin əsas dəmir yolu xətti yenə də Ermənistan ərazisindəki 44 kilometrlik hissədən keçməlidir.

İrəvan faktiki olaraq bu yol hissəsindən təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir, maksimum güzəştlər əldə etməyə çalışır və layihənin həyata keçirilməsini qəsdən ləngidir. Görünür, burada iqtisadi deyil, siyasi motivlər üstünlük təşkil edir. Çünki qarşılıqlı iqtisadi maraq və rasional yanaşma olduqda tərəflər, bir qayda olaraq, kifayət qədər tez müddətdə razılığa gəlirlər.

Bu məsələdə siyasət həlledici rol oynayır. Bir tərəfdən, bu marşruta marağını heç vaxt gizlətməyən Rusiya amili var. Xüsusilə Avropa istiqamətində tətbiq olunan məhdudiyyətlər fonunda bu marşrut Moskva üçün daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Hərbi əməliyyatlar Rusiya Federasiyasının logistika zəncirlərinə və nəqliyyat əlaqələrinə ciddi təsir göstərib. Tranzit üçün alternativ yolların azalmasını nəzərə alan Moskva yeni geosiyasi reallıqlardan istifadə edərək Azərbaycan və Ermənistan sərhədlərindən keçən birbaşa əlaqə yaratmağa hazır idi. Bu isə bütün maraqlı ölkələrə iqtisadi fayda əldə etməyə, yüklərin və sərnişinlərin qəbul və göndərilməsi prosesində iştirak etməyə imkan verərdi.

Digər tərəfdən, Türkiyə də bu marşruta maraqlı olduğunu açıq şəkildə bəyan edib. Lakin ABŞ-ın prosesə müdaxiləsi qüvvələr nisbətini müəyyən qədər dəyişib. Belə bir fikir var ki, Ermənistan əməkdaşlığa hazır olduğunu bəyan etməklə yanaşı, prosesi sabotaj edir.

Bununla yanaşı, ABŞ və Ermənistan strateji əməkdaşlıq haqqında xartiya imzalayıb. Bu sənəd Co Baydenin prezidentliyi dövründə ABŞ dövlət katibi Entoni Blinken və Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan tərəfindən imzalanıb.

Daha sonra, 2025-ci il avqustun 8-də Nikol Paşinyan Ağ Evdə birgə ABŞ-Ermənistan müəssisəsinin yaradılmasını nəzərdə tutan sazişləri paraflayıb. Bundan sonra bir sıra erməni siyasətçilər, o cümlədən iqtisadiyyat naziri, onun müavinləri və baş nazirin keçmiş müavinləri iddia etməyə başlayıblar ki, Azərbaycanın onların müəllifləri olduqları bu ikitərəfli layihəyə heç bir aidiyyəti yoxdur.

Lakin əgər bu, yalnız ABŞ və Ermənistanın ikitərəfli layihəsidirsə, o zaman onun niyə hələ də bloklandığı və inkişaf etmədiyi aydın deyil. ABŞ tərəfi layihəyə maliyyə ayırıb: ilk tranş təxminən 200 milyon dollar təşkil edib, daha sonra da vəsait ayrılmaqda davam edib. Eyni zamanda, amerikalı podratçı Ermənistan lobbisi ilə sıx bağlıdır, şirkətin özünün isə bəzi məlumatlara görə, Pentaqonun (ABŞ Müdafiə Nazirliyinin) təsiri altında olduğu bildirilir.

Buna baxmayaraq, şirkətin adının dəyişdirilməsinə və ya fəaliyyət istiqamətinin yenidən müəyyənləşdirilməsinə baxmayaraq, onun kommersiya potensialı hələ də reallaşdırılmayıb. Niyyətlər bəyan olunur, lakin real irəliləyiş yoxdur.

Proses hələ də dondurulmuş vəziyyətdədir və Ermənistan hakimiyyəti tərəfindən əldə olunmuş razılaşmaların praktiki icrası istiqamətində hər hansı fəal addım müşahidə edilmir. Eyni zamanda, Azərbaycan Ağbənd üzərindən öz ərazisində infrastrukturun mümkün qədər tez hazırlanması üçün bütün zəruri işləri görür. Ermənistan isə hələ də ləngiyir və işlərin başlanacağı konkret tarixləri açıqlamır.

Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana son səfəri Azərbaycanın regionun subkontinentlərin genişmiqyaslı inteqrasiyası proqramı çərçivəsində əhəmiyyətini necə artırmağı planlaşdırdığını nümayiş etdirdi. Cənubi Qafqaz, coğrafi baxımdan kiçik əraziyə malik olmasına baxmayaraq, strateji əhəmiyyət daşıyır. Məhz burada, ilk növbədə Azərbaycanın ərazisində, “Şərq–Qərb” və “Şimal–Cənub” beynəlxalq dəhlizləri kəsişir. Bu nəqliyyat potensialından hələ tam istifadə olunmayıb və onun daha da inkişaf etdirilməsinə ehtiyac var. Hazırda isə Ermənistanın məsul olduğu 40 kilometrlik hissə işıqforun qadağanedici siqnalı rolunu oynayaraq layihənin bütün iştirakçılarını gözləmə rejimində saxlayır.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Ermənistan hökuməti hazırda Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşdırılması prosesini sürətləndirməyə fəal şəkildə çalışır. Sərhəd-keçid məntəqələri demək olar ki, hazırdır, iki ölkə arasındakı quru sərhədinin uzunluğu isə 300 kilometrdən çoxdur. Əgər barışıq baş tutsa və Türkiyə layihəyə qoşulsa, bu, daha konstruktiv biznes mühitinin formalaşmasına şərait yarada bilər. Belə bir şəraitdə İrəvan öz öhdəliklərini yerinə yetirməyə başlaya və prosesi uzatmaq niyyətində olmadığını nümayiş etdirə bilər.

Lakin son vaxtlar ABŞ-ın prosesdə fəallığının da azaldığı müşahidə olunur. Vaşinqtonun diqqəti hazırda Fars körfəzi regionunda baş verən hadisələrə yönəlib. Görünür, Ermənistan bu fasilədən risklərdən yayınmaq üçün istifadə edir. Çünki ölkə Rusiya və İranın geosiyasi təsirini ciddi şəkildə hiss edir. Moskva və Tehranın Qafqazda Amerikanın mövcudluğuna yol vermək istəmədiyini nəzərə alsaq, Ermənistanın nə şimal, nə də cənub qonşusu bu dəhlizin ABŞ-ın himayəsi altında fəaliyyətə başlamasında maraqlıdır.

Layihənin icra müddətinə gəlincə, məsələnin zahiri sadəliyinin arxasında çoxsaylı mürəkkəb amillər dayanır. İrəvan ölkənin məhdud subyektliyi və qeyri-sabit suverenliyi şəraitində əlavə risklərdən yayınır. Biz Nikol Paşinyanın dövlət idarəçiliyində islahatlar aparmaq və nəticədə qondarma Dördüncü Respublikanı elan etmək cəhdlərini müşahidə edirik. Bu isə göstərir ki, Ermənistan hələ tamhüquqlu beynəlxalq subyektliyə yiyələnməli və böyük dövlətlərin, eləcə də regional aktorların maraqları arasındakı balansı nəzərə alaraq suveren qərarlar qəbul etməyi öyrənməlidir.

Bu kontekstdə çox şey İrəvanın mövqeyindən asılıdır. İran Bakı və Ankaranın istəklərinə cavab verəcəkmi? ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vensin İranın guya Azərbaycandan ABŞ-a qarşı mübarizədə öz maraqları naminə istifadə etməsi barədə iddiaları reallığa qətiyyən uyğun gəlmir. Bu cür bəyanatlar Amerika administrasiyasının İran, Azərbaycan və Türkiyə arasındakı münasibətlərə nifaq salmağa yönəlmiş şübhəli oyun apardığını göstərir.

Əgər İran Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı mövqeyini aydın şəkildə ortaya qoysa, Bakı və Ankaranın İranın maraqları üçün təhlükə yaratmayan praqmatik yanaşması Tehranın nəzərdə tutulan qərarların həyata keçirilməsini dəstəkləməsinə səbəb ola bilər”, – Abbasov hesab edir.