Tarix məhkəmə zalı deyil...

Son günlər Şah İsmayıl Xətai mövzusu yenidən kəskin mübahisəyə çevrilib.

Niyə biz 500 il əvvəl yaşamış hökmdarları bugünkü milli kimliklərimizin və siyasi sərhədlərimizin içindən mühakimə edirik?

Şah İsmayılın yaratdığı dövlət bugünkü Azərbaycan Respublikasının eynisi deyildi. XVI əsrdə nə bugünkü Azərbaycan milli dövləti anlayışı vardı, nə də indiki sərhədlər. Ona görə “Azərbaycanı satdı”, “Azərbaycanın düşməni idi”, “xain idi” kimi mühakimələr çox vaxt anaxronizmə çevrilir.

Osmanlı ilə rəqabəti və 1514-cü il Çaldıran döyüşü;

Anadolu türkmənləri arasında Səfəvi təsirinin genişlənməsi;

şiəliyin dövlət siyasətinin əsas sütunlarından birinə çevrilməsi;

bəzi siyasi və dini rəqiblərə qarşı sərt davranışlar;

Səfəvilərin Azərbaycan ərazisindəki əvvəlki siyasi qurumları, o cümlədən Şirvanşahları öz hakimiyyətlərinə tabe etməsi.

Bunların hamısı müzakirə edilə bilən real tarixi faktlardır. Yəni Şah İsmayılı tənqid etmək tamamilə mümkündür.

Amma buradan avtomatik olaraq “xain” nəticəsi çıxmır.

Çünki Şah İsmayıl özünü başqa bir dövlətin və ya başqa bir millətin nümayəndəsi kimi aparıb “öz ölkəsini satmırdı”. Əksinə, o, hakimiyyət qurmaq, ərazi birləşdirmək və öz siyasi-dini sistemini yaratmaq uğrunda mübarizə aparan XVI əsr hökmdarı idi.

Şah İsmayıl həm Azərbaycan tarixinin ən böyük dövlət qurucularından biri, həm də Azərbaycan tarixində ən ciddi mübahisələr doğuran hökmdarlardan biri sayıla bilər.

Yəni onu bütləşdirmək də lazım deyil.

Məsələn, Çaldıranda Osmanlı ordusunun odlu silah üstünlüyünü düzgün qiymətləndirməməsi ciddi hərbi-strateji səhv kimi müzakirə oluna bilər. Səfəvi dövlətinin dini siyasətinin zorakı tərəfləri də tədqiq edilə bilər.

Amma eyni zamanda onun Təbriz mərkəzli böyük siyasi hakimiyyət yaratmasını, türk tayfalarını ətrafında birləşdirməsini, Azərbaycan türkcəsində böyük poetik irs qoymasını və regionun siyasi xəritəsini dəyişdirməsini də görməzdən gəlmək mümkün deyil.

Bu mövzuda ən sağlam mövqe Məncə belə olmalıdır: Şah İsmayıl nə müqəddəsdir, nə də xain. O, XVI əsrin siyasi, dini və hərbi reallıqları içində yaşayan, 36–37 illik ömründə nəhəng dövlət quran, böyük şair olan, eyni zamanda çox sərt siyasi qərarlar vermiş mürəkkəb tarixi şəxsiyyətdir.

Şah İsmayılı Azərbaycan tarixindən çıxarmaq mümkün deyil.

Çünki Səfəvi dövlətinin siyasi və mədəni tariximizdə çox böyük izi var. Təbriz Səfəvi dövlətinin paytaxtına çevrildi. Azərbaycan türkcəsi saray və ədəbi mühitdə mühüm mövqeyə sahib oldu. Xətainin yaradıcılığı isə Azərbaycan ədəbiyyatının tarixində ayrıca yer tutdu.

Bu səbəbdən Şah İsmayılı səviyyəsiz şəkildə linç etmək Azərbaycan tarixinin bir hissəsini emosional şəkildə silmək cəhdinə çevrilə bilər. Tarix məhkəmə zalı deyil. Tarixin işi hökm çıxarmaqdan əvvəl anlamaqdır.