ŞAH İSMAYIL XƏTAİ İLƏ MÜSAHİBƏ

Təbrizdə axşam düşürdü.

Sarayın daş divarlarına günün son işığı vururdu. Həyətdən atların ayaq səsləri, uzaqdan əsgərlərin danışığı gəlirdi. İçəridə isə qəribə bir sakitlik vardı. Xalçaların üzərində qılınclar, masanın üstündə açıq kitablar, kənarda bir neçə xəritə...

Şah İsmayıl otağın baş tərəfində oturmuşdu.

Qarşısında açıq dəftərimi gördü. Mən də ilk dəfə idi ki, beş yüz il əvvəl yaşamış bir adamın qarşısında oturub ona XXI əsrin suallarını verməyə hazırlaşırdım.

Ən çətini ilk sualı vermək idi.

— Şah İsmayıl, XXI əsrdə sizin haqqınızda çox ziddiyyətli fikirlər var. Sizi böyük dövlət qurucusu adlandıranlar da var, qəddar hökmdar adlandıranlar da. Bu ittihamlara nə deyərdiniz?

Bir neçə saniyə susdu.

— Mənim yaşadığım çağda hökm vermək asan deyildi. Bir eli bir araya gətirmək üçün əvvəlcə parçalanmış dünyanı anlamaq lazım idi. Mən hakimiyyətə hazır bir dövlətin başına keçmədim. Dövlət yaratmağa çalışdım.

Sonra üzümə baxdı:

— Amma bir şeyi də unutmayın: dövlət quranın əli tarix kitabında heç vaxt tam təmiz görünmür. Çünki dövlət yalnız şeirlə qurulmur.

Bu cümlədən sonra otaqdakı sükut daha da ağırlaşdı.

Mən növbəti suala keçdim.

— Amma sizin hakimiyyətiniz dövründə çoxlu qan töküldü.

Bu dəfə cavabı daha gec verdi.

— Qan tökülməsini mənə sual edirsinizsə, haqqınızdır. Amma mən sizdən də soruşaram: mənim dövrümün qanını öz dövrünüzün ölçüsü iləmi mühakimə edirsiniz?

Bir qədər dayandı.

— Sizin dövrünüzdə hökmdarlar qan tökmür?

Bu sualın cavabını vermədim.

O da bunu gözləmirdi.

— Bu, bəraət deyil, — dedi. — Sadəcə tarixə baxarkən onun zamanını da görmək lazımdır.

Söhbəti din məsələsinə gətirdim.

— Sizə ən çox verilən ittihamlardan biri budur: dini siyasətin alətinə çevirdiniz.

Şah İsmayıl ilk dəfə bir qədər irəli əyildi.

— Mən dini siyasətə alət etdim, yoxsa siyasət mənim dövrümdə dini dünyanın içində doğulurdu?

Sonra sanki mənim əsrimlə öz əsri arasındakı məsafəni izah etmək istəyirmiş kimi danışmağa başladı:

— Siz indi dini və dövləti bir-birindən ayırıb müzakirə edirsiniz. Mənim dünyamda isə bunlar sizin təsəvvür etdiyiniz kimi ayrılmış deyildi.

Ardınca əlavə etdi:

— Amma bir şeyi deyim: insanın inancı onun içindədir. Hakimiyyət isə insanların üzərindədir. Bunları tamamilə eyniləşdirəndə təhlükə başlayır.

Mənim növbəti sualımı gözləmədən susdu.

— Bəs sünnilərə qarşı münasibətiniz?

Bu dəfə uzun müddət danışmadı.

Üzündəki ifadə dəyişmişdi.

— Bu sualınızı mənim üçün ən çətin suallardan biri hesab edin.

Mən dəftərimi bağlamadım.

O davam etdi:

— Hökmdar öz tərəfdarlarının gördüyü qəhrəman, qarşı tərəfin gördüyü isə düşmən ola bilər.

Sonra gözlərini masanın üstündəki xəritəyə çevirdi.

— Mənim qərarlarımın nəticəsində əziyyət çəkən insanların ağrısını “siyasət belə tələb edirdi” deyib yox etmək olmaz.

Bir qədər susdu.

— Tarixdə qalmaq başqa şeydir, tarix qarşısında haqlı olmaq başqa.

Söhbət Osmanlıya gələndə Şah İsmayılın səsi dəyişmədi.

— Siz Osmanlı ilə niyə müharibə etdiniz?

— Çünki iki böyük siyasi güc eyni coğrafiyada öz gələcəyini axtarırdı.

— Bu gün bunu “niyə türklər türklərlə vuruşdu?” deyə soruşurlar.

Şah İsmayıl gülümsədi.

— Mən isə soruşardım: o zaman “türk” sözü sizin bugünkü milli dövlət anlayışınızdakı mənanı daşıyırdımı?

Sonra əlavə etdi:

— Bugünkü millət anlayışınızı XVI əsrə aparmayın.

— Amma Çaldıran var...

Bu dəfə dərhal cavab verdi:

— Var.

Təkcə bu söz.

Sanki həmin bir kəlmənin içində bütöv bir döyüş dayanmışdı.

— Bu faktı dəyişdirmək olmaz, — dedi. — Mən Çaldıranı yaşamışam. Amma bu mənim üçün tarix kitabındakı bir tarix deyil.

Şah İsmayıl bir anlıq susdu.

— Bir hökmdarın ən böyük məğlubiyyəti yalnız döyüş meydanında olmur. Bəzən insan özündən sonra gələn nəsillərin onu necə xatırlayacağını idarə edə bilməyəndə də məğlub olur.

Bu dəfə daha həssas bir mövzuya keçdim.

— Bu gün bəzi insanlar deyirlər ki, siz Azərbaycan tarixinin deyil, İran tarixinin şəxsiyyətisiniz.

Şah İsmayıl gülümsədi.

— Mənim dövrümdə sizin “Azərbaycan” və “İran” sözlərini bugünkü siyasi sərhədlərlə işlətməyiniz bir qədər qəribə səslənir.

O, Təbrizi xatırlatdı.

— Mən Təbrizdə taxta çıxdım. Mənim dövlətim böyük bir coğrafiyanı əhatə edirdi.

Sonra sanki məndən cavab gözləyirmiş kimi bir qədər susdu.

— Amma bir şeyə diqqət edin. Mən sarayda hansı dildə danışırdım? Orduma hansı dildə müraciət edirdim? Şeirlərimi hansı dildə yazırdım?

— Deməli, siz özünüzü türk hesab edirdiniz?

Şah İsmayıl arxaya söykəndi.

— Mənim “türk” olmağımı sübut etmək üçün XXI əsrin məhkəməsinə ehtiyac yoxdur.

Sonra daha sakit səslə:

— Mən öz dilimdə yazmışam.

Bir qədər sonra söhbəti şair Xətaidən saldım.

— Şahım, siz şair idiniz. Hakimiyyətlə şairlik bir-birinə zidd deyilmi?

— Ziddir.

Cavab o qədər qısa idi ki, bir anlıq nə deyəcəyimi bilmədim.

— Bəs necə oldu ki, ikisini bir yerdə daşıdınız?

— Daşımaq ağır idi.

— Peşmansınız?

Bu dəfə üzündə çox zəif bir təbəssüm yarandı.

— Şair İsmayıl cavab versəydi, bəlkə “bəli” deyərdi.

— Bəs şah İsmayıl?

Bir qədər susdu.

— Şahlar peşmanlıqlarını tarixə etiraf etməzlər.

Mən isə sonuncu sualı verdim:

— Bəs Xətai?

Uzun sükutdan sonra:

— Xətai şaha yox, insana yaxın idi.

Müsahibənin əvvəlindən bəri məni ən çox düşündürən sualın vaxtı çatmışdı.

— Sizi qəddar hökmdar adlandırırlar.

Şah İsmayıl bu dəfə cavab vermədi.

Başını bir qədər qaldırdı və sanki uzaqda qalan bir zamana baxaraq söylədi:

“Ağır ləşkər ər başıyam,

Mən sufilər yoldaşıyam.”

Mən dəftərimə baxdım.

— Bu, ittihama cavabdır?

— Xeyr.

Sonra üzünü mənə çevirdi.

— Bu, mənim kim olduğumu söyləməyimdir. Hökmü isə siz verin.

Artıq söhbətin sonuna gəlirdik.

Son sualı verdim:

— Bu gün sizi öz siyasi mübarizələrinə alət edənlərə nə deyərdiniz?

Şah İsmayıl cavab vermədi.

Bir qədər sonra asta səslə:

“Düşmə dünya möhnətinə,

Talib ol haqq həzrətinə...”

dedi.

Bu dəfə nə əlavə sual verdim, nə də cavabını gözlədim.

Çünki qarşımda oturan adamın kim olduğunu hələ də tam anlaya bilmirdim.

Şah İsmayıl idi.

Xətai idi.

Sərkərdə idi.

Mürşid idi.

Şair idi.

Və bəlkə də bütün bunların arasında ən çətini — insan idi.

Otaqdan çıxanda gecə artıq Təbrizin üzərinə tam çökmüşdü.

Arxamda beş yüz il əvvəlki bir adam qalmışdı.

Amma onun sualları mənimlə XXI əsrə gəlmişdi.

Şah İsmayıl Xətai — şair, hökmdar, mürşid və beş əsr sonra hələ də cavab verməyə məcbur edilən adam.