8 avqust 2025-ci il Cənubi Qafqazın müasir tarixinə süni şəkildə davam etdirilən uzunmüddətli qeyri-sabitlik dövrünə son qoyan bir mərhələ kimi daxil oldu. Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan və ABŞ Prezidenti Donald Tramp tərəfindən tarixi Birgə Bəyannamənin imzalanmasının ildönümü açıq-aydın bir həqiqəti göstərir: iki qonşu arasında münasibətlərin normallaşdırılmasında fundamental irəliləyiş danışıqlar prosesinin əsas faydalanan tərəfi olan Rusiya Federasiyasının danışıqlardan tamamilə kənarlaşdırıldığı zaman mümkün oldu.
Onilliklər ərzində Kremlin Bakı və İrəvanla bağlı strategiyası klassik imperiya prinsipi olan "parçala və hökmranlıq et" üzərində qurulmuşdu. Moskvanın nə son sülhə, nə bir tərəfin qələbəsinə, nə də regionun iqtisadi rifahına ehtiyacı var idi. Kreml üçün ideal nəzarət altında olan bir münaqişə idi və "böyük qardaş" iki müstəqil dövlətin suverenliyi, torpaqları və iqtisadi resursları üçün "təhlükəsizliyin yeganə qarantı" statusunu zorla saxlayırdı.
Təsir gücü sistemi özünəməxsus kinayəsi və balanslaşdırılmış manipulyasiyaları ilə seçilirdi. Ermənistana “təhlükəsizlik çətiri” illüziyası satıldı və Gümrüdə hərbi baza saxlamağa məcbur edildi. Azərbaycana isə milyardlarla dollar dəyərində silah verildi. Kreml daimi etimadsızlıq səviyyəsini qoruyaraq hər iki ölkəni siyasi və hərbi baxımdan nəzarətdə saxladı və nə Bakının, nə də İrəvanın əsl müstəqilliyə doğru müstəqil addımlar ata bilməyəcəyini təmin etdi.
Otuz il ərzində Rusiya Federasiyasının de-fakto diplomatik nəzarəti altında olan ATƏT-in Minsk Qrupu bu mənasız status-kvonu qorumaq üçün bir vasitə kimi xidmət etdi. Bu struktur hüquqi və ədalətli həll yollarının axtarışını asanlaşdırmaq əvəzinə, danışıqları simulyasiya etdi və diplomatiyanı sonsuz prosedur rutininə çevirdi. Məqsəd tərəfləri yekun nəticəyə çatdırmaq deyil, problemi əsrlər boyu davam etdirmək və Moskvanın daimi "vasitəçilik xidmətlərinə" ehtiyacı əsaslandırmaq idi.
Kremlin diplomatik görünüşü zəiflədikdə sonuncu ehtiyat qüvvəsi - sözdə "sülhməramlı kontingent" yerləşdirildi. Rusiya qoşunlarının ərazidə olması Cənubi Qafqazın qapalı "təsir zonası" statusunu möhkəmləndirmək məqsədi daşıyırdı. Bakı və İrəvanın Kreml rəhbərlərinin iştirakı olmadan birbaşa əlaqə qurmaq cəhdləri dərhal qəfil lokal alovlanmalarla qarşılaşdı və bu da Rusiyanın mövcudluğunun "vacibliyini" süni şəkildə “sübut etdi”.
Bu model unikal deyil - Qarabağ Moskvanın oxşar geosiyasi cinayətlər zəncirinin yalnız bir halqasıdır. Eyni metodologiyadan istifadə edərək Moldovanın Avropaya inteqrasiyasını əngəlləmək üçün Dnestryanıda süni anklavlar yaradıldı, Abxaziya və Gürcüstanın Sxinvali bölgəsi ələ keçirildi və nəhayət, Ukraynaya qarşı tammiqyaslı təcavüz başladı. Hər yerdə vahid dağıdıcı model görmək olar: "sülhməramlı" adı altında daxil olmaq, cəmiyyəti bölmək, müharibəni dondurmaq və sülh illüziyası müqabilində millətdən suverenlik qoparmaq.
Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin tarixi nailiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar uzun müddətdir mövcud olan bu tələni aşmaq və birbaşa ikitərəfli dialoqa doğru irəliləmək üçün cəsarət tapdılar. Sülhün hər iki xalqa fundamental fayda gətirəcəyi, davam edən düşmənçiliyin isə yalnız xarici manipulyatorları bəsləyəcəyi anlayışı Vaşinqton görüşünün əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrildi. Donald Tramp administrasiyasının qətiyyətli mövqeyi bu prosesə yalnız lazımi beynəlxalq təkan və hüquqi forma verərək, hər iki tərəfin enerjisini konkret iqtisadi layihələrə yönəltdi.
Ötən ilin hadisələri otuz ildir "həllolunmaz" görünən məsələlərin heyrətamiz sürətlə həll olunduğunu əyani şəkildə nümayiş etdirdi. Bakı və İrəvanın birgə müraciətindən sonra ATƏT-in Minsk Qrupunun rəsmi olaraq ləğvi Rusiyanın təsir qalıqlarına ölümcül zərbə vurdu. Tranzit məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılması, Azərbaycan neft məhsullarının Ermənistana tədarükünün başlanması, logistika zəncirlərinin işə salınması və sərhədlərin delimitasiyası təlimatları üzrə uğurlu razılaşma - bütün bunlar Moskvanın illərdir blokladığı bir neçə aylıq birbaşa qarşılıqlı əlaqədə əldə edildi.
Genişmiqyaslı TRIPP (Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu) infrastruktur layihəsi yeni rifah dövrünün simvoluna çevrilir. Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirən və Ermənistanı regional ticarətə inteqrasiya edən tam hüquqlu nəqliyyat marşrutunun yaradılması nəhayət ki, Cənubi Qafqazı Rusiyanın sanksiyaları və təcavüzünün kölgəsindən azad edəcək. Region beynəlxalq bazarlara birbaşa çıxış əldə edəcək və daimi hərbi təhdid zonasından Avrasiya üçün əsas logistika mərkəzinə çevriləcək.
Cənubi Qafqazdakı otuz illik dramın nəticəsi Kremlin əsas mifinin üzərindən xətt çəkir. Azərbaycanla Ermənistan arasındakı münaqişə "əbədi ekzistensial düşmənçilik" səbəbindən deyil, yalnız Moskvanın öz varlığını haqlı çıxarmaq üçün bu düşmənçiliyə ehtiyac duyduğu üçün uzun müddət davam etdi. Beynəlxalq hüquq, qarşılıqlı hörmət və iqtisadi inteqrasiya prinsipləri üzərində möhkəm qurulmuş bugünkü dünya müasir geosiyasətin fundamental aksiomasını sübut edir: Kremlin müdaxiləsinin yox olduğu yerdə çoxdan gözlənilən davamlı sülh yaranır.