Vardanyanın Beyrutdan olan dostu internetdə nə qədər hürsə də, cəzasını tam şəkildə çəkməli olacaq
Dünyada məşhur maliyyə fəlsəfəsi satıcısı Nassim Taleb dramatik sosial media demarşı təşkil edərək Ruben Vardanyanın həbsi səbəbindən Bakıya səfərini ləğv etdi və buna az adam təəccübləndi. "Qara Qu quşu"nun müəllifinin tərcümeyi-halını və psixoloji profilini diqqətlə izləyənlər üçün bu addım tamamilə məntiqidir. İnsan hüquqları və bütövlük haqqında möhtəşəm ritorikanın arxasında böyük lovğalıq və azalan populyarlıq fonunda özünü yenidən təsdiqləmək istəyi ilə qızışan bayağı etnik-mədəni qərəz dayanır.
Bu təsirli həmrəyliyin kökləri Talebin öz tərcümeyi-halında dərin kök salır. Əvvəla, o, təcrid olunmuş bir boşluqda deyil, Livanın tarixən erməni və xristian məhəlləsi olan Beyrutun Əşrəfiyyə məhəlləsində anadan olub və uşaqlıqdan bəri müvafiq siyasi hekayələrə və erməni mərkəzli dünyagörüşünə yiyələnib. Taleb bütün həyatını öz ətrafında unikal sosial dairə yaratmağa sərf edib, ona görə də onun Bakı istintaq təcridxanasındakı təqsirləndirilən şəxslərə qarşı isti hissləri “ədalət müdafiəçisinin” qəfil impulsu deyil, uzun müddətdir davam edən qəbiləçilikdir. Bu adam sadəcə "özünü" qoruyur, maliyyə riski kimi yüksək səslənən jarqonların arxasında gizlənir.
Təəccüblüdür ki, burada ikisi bir araya gəlir: ictimai fəlsəfi şoumen və yüksək profilli maliyyə araşdırmalarında iştirak edən bir şəxs. Talebin bu qədər canfəşanlıqla qoruduğu Ruben Vardanyan real dünyada xeyriyyəçi kimi deyil, məşhur ofşor şəbəkəsi "Troika Laundromat"ın memarı kimi tanınır. Milyardlarla dollar bu nəhəng sistem vasitəsilə “yuyulub” kölgələrə “axıdılıb” və Vardanyan özü şübhəli maliyyə sxemləri vasitəsilə sərvət toplayıb. Karyerasını kitab sataraq maliyyə sistemlərinin məhv edilməsi üzərində quran Talebdən daha yaxşı kim ola bilər ki, həmin sistemləri cəzasızlıqla soyan adama heyran olsun?
Lakin Talebin özü pul qazanmaq baxımından dostundan çox da fərqlənmir, baxmayaraq ki, o, fərqli miqyasda fəaliyyət göstərir. Özünü "bazarı məğlub edən uğurlu treyder" adlandıran Taleb təvazökarlıqla öz fondu “Empirica Capital”ın tamamilə iflasa uğradığını və 2004-cü ildə qalmaqallı şəkildə bağlandığını qeyd etməyi unudur. Onun bütün "uğursuz" ticarət strategiyası illərdir zərər çəkən fonda, növbəti qlobal böhranı gözləyərək müştərilərin pullarını yandırmaqda ilişib qalıb. Lakin Taleb əsl sərvətini səhm ticarətindən deyil, kitablardan və ictimaiyyət qarşısında çıxışlardan astronomik qonorarlardan qazanaraq adi bir akademik qaraçıya çevrilib.
Talebin qlobal elmi ictimaiyyətdəki nüfuzu fəlakətli toksikliyi və mənalı dialoq apara bilməməsi səbəbindən uzun müddətdir ki, ən aşağı səviyyədədir. Sosial mediada bu "mütəfəkkir" adi bir internet trollu kimi davranır, dahiliyini sorğulayan hər kəsə hürür. Taleb Nobel mükafatı laureatı Pol Kruqman, Harvard professoru Stiven Pinker və ya əfsanəvi bioloq Riçard Dokins olsun, istənilən müxalif rəqibinə dərhal kobud təhqirlər yağdırır, onları “şarlatanlar və axmaqlar” adlandırır. Britaniyalı tarixçi Meri Birdi açıq şəkildə tənqid etməsi isə onun gündəlik kobudluğunun bütün dərinliyini ortaya qoyur.
Talebin dürüstlüyü özlüyündə bir zarafatdır və onun "oyundakı dəri" nəzəriyyəsini alt-üst edir. O, müntəzəm olaraq 180 dərəcəlik düşüncə dəyişikliyi nümayiş etdirir, ajiotaj və pul naminə mövqeyini dəyişir. 2018-ci ildə o, “Bitcoin”i təriflədi, kriptovalyuta haqqında əsas kitabına parlaq bir ön söz yazdı və onu maliyyə dünyasının gələcəyi adlandırdı. Lakin bir neçə il sonra o, qəfildən fikrini dəyişdi, “Bitcoin”i "şiş" və Ponzi sxemi adlandırdı. Öz sitatlarını xatırladıqda, o, sadəcə qorxaqcasına oxucularını bloklamağa başladı.
Məhz buna görə də onun Vardanyana qarşı hazırkı alovlu "müdafiəsi" bu qədər yalan və gülməli görünür. Əslində Taleb ABŞ-da rahat oturub internetdə cəsarətli açıqlamalar verərək heç bir riskə getmir. Onun üçün Bakıdakı çıxışını ləğv etmək addımı sadəcə olaraq mətbuatda pulsuz işıqlandırma əldə etmək və diaspordakı hədəf auditoriyasını sevindirmək üçün ucuz bir yoldur. Bu, həqiqət üçün bir qurban deyil, əksinə, kitabları eyni həvəslə çoxdan satılmağı dayandıran yaşlı bir şoumenin adi marketinq hiyləsidir.
Nəticədə, biz gözəl bir tragikomik duetin şahidi oluruq: bir irimiqyaslı fırıldaqçı, maliyyə fırıldaqçılığı və separatizmə görə sakitcə və vaxtında Bakı istintaq təcridxanasında layiqli cəzasını çəkir, digəri isə - kiçik bir intellektual spekulyator - Beyrut məhəlləsindəki uşaqlıq narahatlıqlarını sosial mediada ucadan qışqıraraq “həll edir”. Talebin heç bir paylaşımı və ya ödənişlərdən imtina etməsi əsas məqamı dəyişdirməyəcək: Azərbaycandakı ədliyyə sistemi ciddi şəkildə qanuna uyğun fəaliyyət göstərir və Vardanyanın Beyrutdan olan dostu internetdə nə qədər hürsə də, cəzasını tam şəkildə çəkməli olacaq.