Müharibənin vurduğu iqtisadi ziyan: Savaşdan daha uzun sürəcək

İrandakı müharibənin iqtisadi nəticələri münaqişənin özündən daha uzun sürə bilər.

“Cebheinfo.az”-ın məlumatına görə, “Axios” nəşri belə yazır. “Hörmüz boğazından təhlükəsiz keçidə imkan verən istənilən sürətli atəşkəs və ya razılaşma aylarla, bəzi hallarda isə illərlə davam edə biləcək təchizat fasilələrini aradan qaldırmayacaq”:-deyə “Axios” qeyd edir.

“Ned Davis Research” şirkətinin əmtəə strateqi Mat Bauer isə hesab edir ki, neft bazarları indiyə qədər əsl təchizat çatışmazlığından daha çox logistika pozuntuları yaşayır. “Lakin Cənubi Parsa hücumlar və İranın cavabı münaqişənin istehsal müəssisələrinə fiziki ziyan vurmaq riskini artırır”:-deyə ekspert əlavə edib.

Öz növbəsində, “Capital.com” ticarət platformasının baş maliyyə bazarı analitiki Kayl Rodda qeyd edir ki, enerji infrastrukturuna birbaşa hücumlar müharibənin uzunmüddətli nəticələrinə aydınlıq gətirir. Onun sözlərinə görə, istehsal gücləri qeyri-müəyyən müddətə dayandırılacaq.

Bu isə enerji daşıyıcılarının qiymətlərinin yüksəlişdən daha yavaş düşməsi deməkdir. Medianın yazdığı kimi, Hörmüz boğazının bağlanması artıq qlobal məhsul axınını pozub. Bu həftə Fars körfəzindəki enerji obyektlərinə dəyən ziyan mövcud pozuntunu daha da pisləşdirə bilər.

Qətərin enerji naziri Saad əl-Kaabi “Reuters” agentliyinə bildirib ki, nəticədə ölkənin təbii qaz ixrac potensialının 17 faizi məhv olub. Kaabinin sözlərinə görə, bu zərər, ehtimal ki, uzunmüddətli perspektivdə regiondan təbii qaz tədarükünün azalması deməkdir. Beş il ərzində hər il təxminən 13 milyon ton sıxılmış təbii qaz tədarük olunmayacaq. Gəmiçilik blokadası və infrastrukturun dağıdılmasının bəzi nəticələri bunlardır:

Gübrə

Təbii qaz gübrələrin əsas tərkib hissəsidir. Dünyada dəniz yolu ilə daşınan gübrələrin təxminən üçdə biri və dünya karbamid ehtiyatlarının təxminən yarısı Hörmüz boğazı vasitəsilə nəql olunur. Suda olan heç bir gübrə digər sulara çata bilməz.

“Əvvəlcədən gübrə sifariş etməmiş ABŞ fermerləri yazlıq məhsullarını vaxtında əkməyə vaxt tapmaya bilər”. Amerika Fermerlər Bürosundan “Associated Press”-ə verilən məlumatda belə deyilir. Bu, məhsuldarlığın azalmasına səbəb ola bilər ki, bu da gələn il ərzaq qiymətlərinə təzyiqi artıracaq. Kənd təsərrüfatı texnikasını işlətmək üçün istifadə olunan dizel yanacağının qiymətlərinin artması artıq ərzaq inflyasiyasının artmasına səbəb ola bilər.

Helium

Qətərin təbii qaz istehsal müəssisələrinə dəyən ziyan həm də əhəmiyyətli bir əlavə məhsulun istehsalını da azaldacaq. Söhbət süni intellektlə bağlı tələbatı ödəməyə çalışan yarımkeçirici istehsalçıları üçün vacib xammal olan heliumdan gedir.

Qətər ABŞ-dən sonra dünyada ikinci ən böyük helium istehsalçısıdır. ABŞ-nin keçmiş prezidenti Co Baydenin iqtisadi məsələlər üzrə müşaviri samira Fazili bildirib ki, məhdud helium tədarükü Tayvanın yarımkeçiricilər istehsal etmək qabiliyyətinə təsir edəcək.

Bu isə 2021-ci ildə olduğu kimi, avtomobillərdən tutmuş qabyuyan maşınlara qədər demək olar ki, hər şeyin tədarükünə təsir göstərə bilər. Maraqlıdır ki, həm “Wall Street”-in, həm də Federal Ehtiyat Sisteminin iqtisadçıları bu il üçün daha yüksək inflyasiya proqnozları verirlər.

Digər ekspertlər də ümumi daxili məhsul və istehlak xərcləri ilə bağlı gözləntilərini azaldıblar. Bu, İranda aylarla davam edəcək və ABŞ-nin da nəticələrindən qaça bilməyəcəyi, qlobal şoka səbəb olacaq müharibənin gözləntilərinin nəticəsidir.

Müşfiq Abdulla
“Cebheinfo.az”