Bugünlərdə Azərbaycan vəkilləri özlərinin peşə bayramını qeyd edib. Sirr deyil ki, ölkəmizdə vəkillik institutunun inkişafı ilə bağlı bir sıra addımlar atılıb.
Bununla belə öz fəaliyyətində prinsipiallığı ilə seçilən vəkillərin cəzalandırılması kimi hallar da baş verib.
Gununsesi.info-nun əməkdaşı tanınmış vəkil Cavad Cavadovla vəkillik institutunun fəaliyyəti haqqında danışıb.
–Cavad müəllim, Siz ölkədə tanınmış vəkillərdən birisiniz. Keçən ay vəkillərin peşə bayramı oldu. Bu bayramı hiss etdinizmi? Ötən illərə baxanda vəkilliyin nüfuzunu necə qiymətləndirirsiniz?
– Bəli, bitən illərə nisbətən vəkillərin peşə bayramı hiss olunandır. Çosaylı təbriklər alırıq. Vəkilliyin nüfuzu artır. Vəkillərin iş şəraiti və digər məsələlərlə bağlı çox müsbət addımlar atılıb. Amma bütövlükdə vəkilliyin nüfuzu ölkədə ədalət mühakiməsinin nüfuzundan asılıdır.
Ədalət mühakiməsinin nüfuzunun ən real indikatorlarından biri ölkədə bəraət hökmləridir. Bizdə isə təəssüflər olsun ki, bu göstərici illərdir ki, ümumi hökmlərin 1–2 faizini belə aşmır. Bu da azmış kimi, artıq uzun illərdir ki, həbsqətimkan tədbiri məhkəmələrdə “default” praktikaya çevrilib.
Qanunda nəzərdə tutulan “girov” qətimkan tədbiri isə mənim bildiyim qədər 25 ildə cəmi bir dəfə tətbiq olunub, həmin qərarı da prokuror protesti əsasında Bakı Apellyasiya Məhkəməsi dərhal ləğv edib. Yəni sistemin “azadlıq lehinə” refleksi işləmir. Biz əsas problemi burada görürük.
– Siz bəraət hökmlərini əsas indikator adlandırdınız. Bəraət niyə bu qədər azdır?
– Çünki sistemin içində illərlə formalaşmış bir məntiq var: cinayət işi başlanıbsa, sanki mütləq hökm də ittihamedici olmalıdır. Halbuki, normal hüquq sistemində cinayət mühakiməsinin məqsədi “mütləq məhkumetmə” deyil, həqiqətin tapılmasıdır. Əgər sübut çatmırsa, bəraət hökmü normal nəticə olmalıdır. Bizdə isə bəraət çox vaxt “istisna” kimi görünür və bu istisnanın üzərinə dərhal başqa mexanizm işə düşür: mübahisələndirmə.
– Elə əsas sual da budur: Niyə bəraət hökmləri dövlət ittihamçısı tərəfindən kütləvi şəkildə, sona qədər mübahisələndirilir?
-Burada söhbət təkcə “qanuni hüquqdan istifadə”dən getmir. Bu, daha çox institusional refleks və korporativ məsuliyyət mexanizmidir.
Bəraət hökmü prokurorluq sistemində tək bir işin uduzulması kimi deyil, çox vaxt daha geniş mənada qəbul edilir: istintaqın, ittiham aktının, həbslə bağlı mövqenin, ümumiyyətlə “işin quruluşunun” sual altına düşməsi kimi. Və belə olanda prokuror üçün ən “təhlükəsiz” davranış çox vaxt budur ki, mübahisəni yuxarı instansiyaya daşımaqdan ibarətdir. Bu, həm hesabatlılıq psixologiyasıdır, həm də “biz sona qədər getdik” təsəvvürünün yaratdığı komfort zonası.
– Çoxsyalı məhkəmə proseslərində də açıq-aşkar ittiham sübuta yetirilmədiyi hallarını görmüşük. Amma bununla belə dövlət ittihamçısının ittihamdan imtinası baş vermir? Sizcə, bu niyə olmur?
– Çünki ittihamdan imtina etmək burada hüquqi addım olmaqdan daha çox “institusional etiraf” kimi görülür. Yəni sanki “biz səhv etmişik” deməkdir. Bu da sistem daxilində arzuolunan davranış sayılmır. Nəticədə, hətta işdə sübutlar dağılırsa belə, prokuror çox vaxt ittihamı “axıra qədər” daşıyır.
Üstəlik, unutmayaq: prokurorluq mərkəzləşmiş strukturdur və çox funksiyalıdır — istintaq, istintaqa nəzarət, dövlət ittihamı, qərarlardan protest… Bu qədər səlahiyyətin bir institutda cəmlənməsi istər-istəməz “korporativ maraq” yaradır. Bəraət hökmü həmin korporativ marağa zidd görünür və ona görə də “hər vəchlə” mübahisələndirilir.
– Yuxarı instansiyaların prokuror protestinə və müdafiə şikayətinə fərqli yanaşdığını həqiqətən hiss olunandırmı?
-Mən müdafiəçi kimi praktikada bunu çox aydın görürəm. Prokuror protesti sistemdə daha “ağır çəkili” qəbul olunur, müdafiənin şikayəti isə bəzən formalizmin içində “əriyib gedir”. Təbii ki, hər iş fərqlidir, amma ümumi tendensiya protestin təmin olunmasına meyilliliyin güclü olduğunu göstərir.
Nəticə nə olur? Onsuz da nadir tapıntı olan bəraət hökmləri bəzən yuxarı instansiyalar tərəfindən ləğv olunur. Bu isə cəmiyyətə, hüquq ictimaiyyətinə və hətta birinci instansiya hakimlərinə çox təhlükəli mesaj verir ki, “bəraət çıxarsan, tək qalacaqsan”.
– Bu vəziyyətin insanlara və hüquqi mühitə təsiri nədir?
-Ən ağır təsir hüquqi müəyyənliyin dağılmasıdır. Adam bəraət alır, amma rahat nəfəs ala bilmir — çünki bilir ki, mübarizə indi başlayır: apellyasiya, kassasiya, illərlə davam edən proses. Hüquqi sistem insanı “azad edəndə” də onu azad buraxmırsa, burada problem tək bir iş deyil — problem sistemin özündədir.
İkinci təsir isə məhkəmələrdə “azadlıq lehinə qərar” mədəniyyətinin sönməsidir. Həbsqətimkan tədbirinin normaya çevrilməsi də bunun ən acı göstəricilərindən biridir.
–Çıxış yolu nədir? Sizcə nə dəyişməlidir?
– Məncə, iki istiqamət paralel getməlidir.
Birincisi, protestin avtomatizmə çevrilməsinin qarşısı alınmalıdır. Yəni hər bəraət hökmünə “mütləq protest” yox, konkret hüquqi əsas olmalıdır: ciddi prosessual pozuntu, maddi hüququn açıq səhv tətbiqi və s. Sadəcə “nəticə xoşumuza gəlmir” yanaşması olmamalıdır.
İkincisi, məhkəmələrdə azadlıq və günahsızlıq prezumpsiyası real işləməlidir. Bəraət hökmü sensasiya yox, normal nəticə kimi qarşılanmalıdır. Girov kimi alternativ qətimkan tədbirləri kağız üzərində yox, praktikada yaşamalıdır.
– Azərbaycanda azsaylı prinsipial, sevilən vəkillərdən birisiniz. Bugün ölkədə kifayyət qədər gənclər var ki, vəkilliyi seçib. Digər həmkarlarınıza nə arzu edərdiniz?
– Mən vəkillərə arzu edirəm ki, onların əməyinin dəyəri ədalətli məhkəmə praktikası ilə təsdiqlənsin. Vəkilliyin nüfuzu müstəqil məqsəd deyil — o, ədalət mühakiməsinin güzgüsü olmalıdır.
